چهارشنبه ٠١ آذر ١٣٩٦

مقالات

سید یحیی موسوی - مطالعات اسلامی و آینده پژوهی
سیطره‌ی دراز آهنگ و فراخ‌دامن سکولاریسم به‌مثابه‌ی یکی از اندیشه‌های بنیادین مدرنیسم بر جهان، با تجربه‌های گوناگون و پیامدهایی که در تاریخ سیاسی و اجتماعی ملت‌ها از خود برجای گذارد، آنتی‌تز بنیادگرایی را نیز در درون خود پروراند. بنیادگرایی فرزند نامشروع سکولاریسم و نتیجه‌ی پیوند نامبارک دو ایده‌ی متضاد و پاشاندن بذر سکولاریسم در کشتزار مذهب مؤمنان است. ازاین‌رو، باید گفت که هم از منظر تئوریک و هم به لحاظ عملی، نطفه‌ی بنیادگرایی در دامن دولت‌های سکولار بسته شده است. پرسش جستار حاضر این است که اصطلاح نسبتاً مشهور «بنیادگرایی» به چه معناست و ویژگی‌ها و مصادیق آن کدام است. این نوشته در دو بخش مفهوم‌شناسی و ویژگی‌ها تقسیم شده است. در بخش نخست به مبحث مفهوم‌شناسی می‌پردازیم و در بخش دوم ویژگی‌ها و مؤلفه‌های اساسی بنیادگرایی را توضیح خواهیم داد.

مرکز پژوهشی مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس
موسسه زبان و فرهنگ شناسی در نظر دارد همایش بین المللی با عنوان «همایش جریان شناسی فرهنگی در عرصه بین الملل» را در اسفندماه سال جاری برگزار نماید.

گزارش نشست گروه پژوهشی گفتگوی ادیان
به همت گروه گفتگوی ادیان مرکز پژوهشی مشهد، نشست تخصصی با عنوان «از دین تا ادیان؛ تبیین مفهوم دین جهانی» در تاریخ سوم آبان ماه در محل تالار محققان مرکز پژوهشی با حضور ارزشمند دکتر بشیر سعده؛ پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه استرلینگ برگزار گردید. در طی این نشست مقایسه تطبیقی میان مفهوم دین و Religion ارائه گردید.

حجت الاسلام احمد مروارید - مطالعات اسلامی و آینده پژوهی
به گزارش روابط عمومی جامعه المصطفی، حجت‌الاسلام‌والمسلمین احمد مروارید، پژوهشگر مرکز پژوهشی مشهد و استاد حوزه علمیه مشهد، در این نشست که در مدرسه عالی خواهران جامعه المصطفی مشهد مقدس برگزار شد، به بررسی اصول روان‌شناسی از منظر فقه اسلامی پرداخت. وی به موضوع تداعی آزاد و تقابل آن با فقه اسلامی اشاره و اظهار کرد: یک عنصر محوری در روان‌کاوی تداعی آزاد است. تداعی آزاد به این معناست که کسی که مراجعه به روان‌کاو می‌کند و در جلسه روان‌کاوی هر آنچه از ذهن او می‌گذرد، بیان می‌کند. ...

دکتر سید حسین همایون مصباح - مطالعات اسلامی و آینده پژوهی
به گزارش روابط عمومی جامعه المصطفی مشهد، سید حسین همایون مصباح، امروز در نشست «تأثیر انسان¬گرایی نوین و سکولار بر سبک زندگی دینی» که در مدرسه عالی خواهران جامعه المصطفی مشهد برگزار شد به مؤلفه‌های انسان‌گرایی نوین و تأثیر آن بر سبک زندگی دینی پرداخت. استاد الهیات جامعه المصطفی مشهد با اشاره به اینکه سبک زندگی، بنیاد کلیدی تمدن اسلامی است، گفت: پیشرفت جهان اسلام در گرو بازسازی سبک زندگی بر اساس آموزه‌های دین است. وی اظهار کرد: بدون تردید در جهانی زندگی می‌کنیم که برخی به آن جهان مدرن می‌گویند و برخی از جهت فکری و فرهنگی به آن جهان پسا مدرن می‌گویند.



  چاپ        ارسال به دوست

رضا اکبری - گفت‌و گوی ادیان

غلبه‌ی گردشگری بر زیارت؛ عرفی سازی و تجارت زدگی

غلبه‌ی گردشگری بر زیارت؛ عرفی سازی و تجارت زدگی

رضا اکبری

 

مقدمه

مناسک زیارت با هرچه فاصله گرفتن زمانی از تاریخ صدر اسلام به‌ویژه در جوامع معاصر از مبانی و اصول و اهداف خود نیز دور گردیده و همراه با دیگر پدیده­ها، اندک‌اندک صورتی دنیایی (سکولار) به خود گرفته است. برای مثال تمایل به جنبه­ ی گردشگری و توریستی و کم­رنگ شدن جنبه­ی معنوی، زیارتی و قدسی آن را می‌توان از مصادیق بارز آن دانست. بر این اساس در نوشتار حاضر تلاش می‌شود به مشترکات و تمایزات این دو و اینکه چگونه این پدیده تغییر می‌یابد، تأمل نمایم.

منافع و سودهای کلان اقتصادی حاصله از حج و زیارات دیگر امر بدیهی به نظر می‌رسد. حج، دربرگیرنده منافع بسیار برای مسلمین است و زائران كشورهای اسلامی در این اجتماع بین‌المللی، از آن منافع بهره‌مند می‌شوند؛ چنانكه آیه كریمه بیانگر است:

«در میان مردم آهنگ حج را صلا ده تا پیاده یا سواره، بر شتران لاغر (رهوار) از سرزمین‌های دور به‌سوی تو آیند و شاهد منافع خود باشند و در روزهای معین خدا را یاد كنند كه آنان را از گوشت حیوانات روزی داده است. پس بخورید از آنها و به مستمندان نیازمند بخورانید.»[1]

این آیات، به نكاتی در فلسفه حج اشاره دارد:

1)     یاد خدا كردن و روحیه ایمانی و معنوی را تقویت نمودن.

2)     شاهد منافع خود بودن كه به دلیل اطلاق و عدم تقیید به قید خاص، شامل منافع مادّی و معنوی است و منافع اقتصادی را نیز شامل می‌شود.

3)     متعاقب آن، از گوشت قربانی خوردن و خورانیدن و اطعام به مستمندان سخن گفته است.

ابن عباس در تفسیر آیه كریمه می‌گوید:

«منافع یاد شده در آیه؛ عبارت است از منافع دنیا و آخرت؛ منافع آخرت خشنودی خداوند است و منافع دنیا آن چیزی است كه مردم از گوشت قربانی و تجارت به دست می‌آورند.»[2]

محمد بن سنان می‌گوید: امام علی ابن موسی‌الرضا (علیهماالسلام) در پاسخ به سؤالاتی چند كه طی نامه‌ای برای من نوشتند، از فلسفه حج نیز سخن گفتند و پس از ذكر اسرار عبادی و عرفانی و آثار معنوی و فرهنگی و تربیتی و تاریخ آن، به اقتصاد و آثار معیشتی نیز اشاره كردند. در بخشی در این نامه آمده است:

«یكی از علل وجوب حج منافعی است كه از این رهگذر به همه خلق می­رسد و نیز منافعی است كه نصیب كسانی كه در شرق و غرب و خشكی و دریا هستند می‌شود؛ چه آن­هایی كه حج می­گزارند و یا آنان كه به حج نیامده­اند؛ اعم از تاجر یا واردكنندگان، فروشنده یا خریدار، پیشه‌ور یا مستمند؛ و همچنین حج تأمین‌کننده نیازهای ساكنان اطراف و امكنه­ای است كه می‌توانند در موسم اجتماع كنند تا بدین‌وسیله شاهد منافع خود باشند.»[3]

به‌موجب این روایت آثار اقتصادی حج منحصر به حج‌گزاران نیست؛ بلكه میلیون‌ها انسان كه در گوشه و كنار جهان اسلام به سر می­برند و هزاران خانواده در حرم و خارج حرم و حوالی مكه و كسانی كه در اقصا نقاط، به‌نوعی با منافع حج سروکار دارند، از بركات حج بهره‌مند می‌شوند. لازم به ذکر است که عواید و سودمندی­ ها و برکات اقتصادی فقط برای حج نیست؛ بلکه زیارت نیز چنین کارکردی دارد. عواید اقتصادی که زیارت برای جوامع دینی دارد، اگر بیشتر از حج نباشد کمتر هم نیست.

كشاورزی كه محصول تولید می‌كند، هنرمندی كه آثار هنری و دستی می ­آفریند، دامداری كه دام می‌پرورد، راننده‌ای در حمل‌ونقل مشاركت دارد، بازرگانی كه آذوقه و نیاز زائران را به‌صورت كلی و جزئی فراهم می‌سازد و سایر اصناف و اهل حرفه كه در پدید آوردن امكانات این سفر سهیم ­اند، همگی از منافع زیارت و حج بهره می ­برند.

در بازار اقتصادی زیارت، میلیون­ ها انسان از خرد و كلان تغذیه می­ شوند، نیاز سالانه خود را تأمین می­ كنند؛ و حتی فقرایی كه قدرت كار ندارند، از احسان و انفاق حاجیان و زائران بهره می ­برند و اگر این امكانات و همین عواید اقتصادی با برنام ه­ای دقیق پیاده می­ شد، اثرات بزرگی بر پیشرفت جوامع اسلامی می­ داشت.

وجوهات شرعیه، صدقه و انفاق، اعانه بسیار ارزشمندی برای نیازمندان خواهد بود و نیز سوغات سفر كه نباید منحصر به نزدیكان و اقوام باشد؛ بلكه سهم مساكین و محرومان نیز به‌گونه‌ای در آن لحاظ گردد تا از این رهگذر به آشنا و بیگانه مساعدتی هرچند اندك عاید گردد و موجب تحبیب قلوب و پیوند اجتماعی افزون باشد.

امام صادق (علیه‌السلام) در روایتی به بیان آثار اقتصادی و معیشتی حج پرداخته و در پاسخ به هشام بن حكم كه فلسفه وجوب حج را می‌پرسد، چنین می­فرماید:

«مقرر شد تا مردم از شرق و غرب به این سرزمین بیایند و یكدیگر را بشناسند و همه گروه‌ها از تجارت و حمل‌ونقل كالا از شهری به شهر دیگر بهره گیرند؛ و چارپادار و شتربان سود برند و آثار و اخبار پیامبر خدا شناخته شود و در خاطره‌ها تجدید گردد و فراموش نشود و اگر قرار بود هر جمعیتی تنها از كشورها و شهرهای خودشان و حوادث و مسائل منطقه ­ای سخن بگویند مردم نابود می ­شدند و شهرها ویران می­ گردید و بازرگانی و سودآوری تعطیل می ­شد و اخبار و حوادث در پرده ابهام می­ ماند و كسی بر آن­ها آگاهی نمی‌یافت.»[4]

به‌رغم تمام پیامدهای نیکی که زیارت در زندگی بشر داشته و دارد، در زمانه ­ی مدرن این پدیده با چالش ­های مهم و تأثیرگذاری روبرو گردیده است. یکی از چالش­ های فراروی زیارت غلبه­ی جنبه­ گردشگری و سیاحت بر جنبه ­ی دینی و قدسی آن است که خواسته و ناخواسته صورت می­ گیرد. «زیارت و دیانت تجربه ­ی عالم و آدمی است که در دوره­ی جدید از متن فرهنگ و زندگی انسان‌ها در بسیاری از جوامع مدرن و معاصر به پیرامون رانده شده و جای خود را به جهانگردی و سیاحت سپرده است. جهانگردی و توریسم فراورده­ ی ذائقه­ ی فکری، عقلانی و مدنیت زمانه ­ای است که انسانش هویت خود را در آینه­ی تاریخ و موزه­ های عالم مدرن می ­یابد و می ­شناسد و می فهمد.»[5]

در زمانه ­ای نه‌چندان دور آنچه در مسافرت ­ها اهمیت داشت، معمولاً انگیزه ­ای قدسی بود که زائران را با آن‌همه دشواری مشتاق حضور می­کرد اما با توسعه­ ی تاریخ و قرار گرفتن آن در زمانه­ای که از آن به مدرنیته یاد می­شود تحولی در کمیت و کیفیت زیارت هم پدید آمده است.

مسئله­ ی یاد شده (به حاشیه رفتن زیارت و خالی شدن آن از محتوای دینی و غلبه­ ی گردشگری، تفریح و سیاحت) در برخی روایات هم دیده می­شود. «در آخرالزمان مسافرت و بیرون رفتن مردم برای حج به چهار گروه، بیشتر اختصاص پیدا می­کند: حکمرانان برای تفریح و گردش، ثروتمندان برای تجارت و دادوستد، فقراء برای گدایی و قاریان برای سمعه و ریا...»[6]

چه تفاوتی بین زیارت و سیاحت و گردشگری وجود دارد که سبب می­گردد ما آن را به‌عنوان یک آسیب، چالش و مانع مقابل زیارت تلقی کرده و به دنبال راه‌حل باشیم؟

تشابهات زیارت با سفرهای سیاحتی و گردشگری

زیارت از جهاتی با گردشگری، تشابهاتی دارد که دقیقاً همین تشابهات است که بسیاری از گروه­ها، افراد و سازمان­ها زیارت را یک فرصت گردشگری قلمداد کرده از مزایای آن سود می­برند.

الف) مسافرتی بودن

هم سیاحت وهم زیارت مترتب بر سفرهای دور و نزدیک بوده که همین امر مجموعه­ای وسیع از خدمات؛ نظیر حمل‌ونقل، هتلداری، بازار، خدمات پزشکی و مراقبتی و... را می­طلبد که متوقف بر دادوستد مالی و اقتصادی می­باشد.

ب) مکان مندی

 در هر دو نوع (سفر زیارتی و هم گردشگری) از اماکن مختلفی بازدید و دیدار صورت می­گیرد. اصولاً مکان­ها چه زیارتی و چه گردشگری رکن اساسی سفر هستند که کلیت سفر و فلسفه­ی آن به مکان مورد بازدید بستگی دارد و سفر برای آن صورت می­گیرد.

1) جنبه ارتباطی

 در هردو فعالیت جنبه­ی ارتباطی کاملاً تعیین‌کننده است، تمامیت سفر به خاطر برقراری یک نوع ارتباط نزدیک صورت می­گیرد. خود سفر و تمامیت آن وابسته به برقراری ارتباط با شبکه­ی وسیعی از افراد و گروه­ها است که در نقاط مختلفی بسر می­برند و به‌نوعی با این سفر (زیارتی یا سیاحتی) درگیری دارند.

2) فعالیت اقتصادی

هر دو یک نوع کنش اقتصادی به شمار می­آیند که تعداد بسیار بزرگی از افراد و دسته‌های اجتماعی را هم به‌طور مستقیم و یا غیرمستقیم وارد معامله­ای مالی و اقتصادی می­کند. فرض کنیم زائری از روستاهای مشهد می­خواهد به کربلا برود. او برای تأمین هزینه ­هایش ناچار است برخی از بز و گوسفندهایش را به بازار دام مشهد برده و بفروشد. سپس با پولی که به دست آورده، لباس­ های نو تهیه می­کند که باید با مغازه‌داران و فروشندگان لباس معامله کند، بعدازآن با قطار به سمت اهواز می­رود، در حمل‌ونقل به‌سوی مقصد وی با تعداد بسیار متعددی از شرکت‌ها نظیر شرکت‌های حمل‌ونقل ریلی و نیز شرکت‌های اتوبوس‌رانی بین‌شهری و نیز صاحبان ماشین­های سواری و قایق باید به معامله پول در مقابل خدمات بپردازد که این روند دادوستد اقتصادی تا رسیدن به مقصد و سپس مراجعت ادامه دارد.

در فعالیت و کنش اقتصادی زائر، تنها افرادی که با او مستقیماً وارد معامله می­شوند، کنش اقتصادی نمی­ کنند؛ بلکه هزاران نفر دیگر از دور و نزدیک وارد یک فعالیتی می­ شوند که یک‌طرف آن فرد زائر می­باشد.

 ج) هدفمندی

 هردو کنش به خاطر هدفی صورت می­گیرند که توجیه‌گر دشواری­ها، گاهی خطرات احتمالی و هزینه‌های مادی سفر می­باشد.

اما از درون همین تشابهات؛ تمایزاتی آشکار می­گردد که به هرکدام هویتی متمایز از دیگری می­بخشد.

تمایزات زیارت از گردشگری و سیاحت

1) تمایز در هدف

زائر به‌قصد قربت الی الله و پرداختن به دعا و انابه و مناجات و توسل به زیارت می­ رود؛ در این نوع سفر انگیزه و هدف باید دینی باشد چون مشروعیت و هستی زیارت منوط به آن است.

اما گردشگر و توریست هدفش سرگرمی، بهره بردن بیشتر از مواهب مادی، لذت از طبیعت و سازه­های انسانی است و هدفی ورای مادیت این جهان ندارد؛ اگر هم بهره­ های معنوی­ای در طول سفر عارض شود امری جانبی و پیش‌بینی‌نشده است.

«زائر انسانی است گناه آگاه و زیارت مقام طلب آمرزش و احساس تقصیر و توبه سازی در پیشگاه الهی و در حریم مقدس و متعالی اوست. توریست به مفهوم مدرن آن، چنین نیست، توریست بشر رها شده در تقدیر تاریخی خود و بی‌بهره از احساس گناه آگاهی و وجدان توبه سازی است»[7].

زیارت­ تفاوت بسیاری بدین لحاظ با سیاحت و گردشگری دارند و به‌جرئت می‌توان اظهار داشت که «تصادفی نیست که جمعیت‌های توریست در دوره ­ی جدید به هر جا گام نهاده­اند و هجوم آورده­اند منشأ و منبع آلودگی­ های فرهنگی بسیار بوده و فضاها را به لحاظ معنوی چنان آشفته­ کرده­ اند که ترمیم آن بسیار دشوارتر از آن است که به تصور آید. بالعکس زائران از هر مسیری که می­گذشته ­اند و به هر جا که گام می­نهادند با حضور صمیمی­، معنوی و روحانی خود منشأ خیرات و برکات بسیار می­ شدند»[8].

لازم به گفتن است که جنبه ­ی گناه‌آلود و لذت جویانه­ی سیاحت و گردشگری متوجه این مطلب نیست که سیاحت و گردشگری با دین و مسائل معنوی ضدیت دارند یا حتماً و ضرورتاً منجر به فساد می­گردند؛ بلکه سفر سیاحتی غیردینی می­باشد نه ضد دینی و امکان هنجارشکنی و دوری از ارزش­های دینی و اخلاقی در سفر سیاحتی بسیار زیاد است.

2) تقید به احکام

مسئله دیگری که موجب تمایز زیارت از سیاحت می­گردد تقیید پذیری زیارت در رابطه با احکام و ضوابط شرعی می­باشد. زائرین غالباً به تمام ضوابط شرعی، از قبیل روزه، نماز، مسائل محرم و نامحرم، کسب روزی حلال و حلال و حرام می­باشند. زیارت نه‌تنها زائران را به انجام تکالیف شرعی مقید می­ کند؛ بلکه علاوه بر ضوابط معمول در دین التزامات و آداب دیگری را هم می­ طلبد که از آن به آداب زیارت یاد می­گردد.

در سیاحت و توریسم تقید به احکام ضرورتی ندارد، اگرچه لازمه­ ی سیاحت عدم رعایت موازین شرعی نیست و می‌توان سیاحان و توریست‌هایی یافت که به احکام شرعی پایبندی قابل تأملی دارند.

3) مصرف‌گرایی و اسراف

یکی از تحولات ایجاد شده در کنار تجاری شدن فرهنگ یا به تعبیری بهتر در نتیجه ­ی تجاری شدن فرهنگ شیوع فرهنگ مصرف­گرایی و اسراف است. میزان اهمیت و توان تأثیر مصرف‌گرایی در جهان کنونی به‌قدری است که برخی از صاحب‌نظران آن را یکی از مهم‌ترین تغییرات به وجود آمده در قرن کنونی می­دانند.

«مهم‌ترين تحول پديد آمده در قرن اخير، گسترش تاريخی مصرف بوده است»[9].

 ازنظر بورديو متفکر فرانسوی؛ مصرف تنها ارضای نيازهای زيستی نيست، بلكه متضمن نشانه‌ها، نمادها، ايده‌ها و ارزش‌هاست. به تعبير وی؛ «مصرف در دوران جديد، روندی است كه در آن خريدار كالا، از طريق، به نمايش گذاشتن كالاهای خريداری شده، فعالانه در تلاش برای خلق و حفظ هويت خويش است»[10]. به‌عبارت‌دیگر، افراد هويت خود، يعنی چه كسی بودن را از طريق آنچه مصرف می‌كنند، ايجاد می‌كنند. درنتیجه می‌توان گفت كه مصرف، امروزه هويت‌بخش است. افراد به‌منظور تعیین جایگاه اجتماعی خویش و نمایش پایگاه اجتماعی هرچه بیشتر به مصرف رو آورده‌اند. وبلن نيز در نظريه طبقه مرفه خود، ويژگی‌های مصرفی طبقه مرفه را تحليل کرده و مصرفی را در جامعه­ی امروزی دارای کارکرد هویت‌بخش دانسته است و اظهار می‌كند كه؛ «اين گروه، دچار «مصرف متظاهر» هستند»[11].

فرهنگ مصرفی به حدی از شیوع و غالبیت رسیده است که حتی گروه‌های مرجع جامعه را افرادی که مصرفی‌ترین اقشار جامعه هستند تشکیل می ­دهد؛ البته در جامعه­ی اسلامی این حکم کاملاً درست نیست و گروه‌های مرجع را هنوز از دین متأثر هستند؛ اما بااین‌حال رسانه‌ها که یکی از ارکان نظام مصرفی هست هم در ترویج این فرهنگ مصرفی و هم در مرجع سازی این مصرف‌گراها نقش به سزایی دارد.

 در جوامع غربی مصرف‌گرایی و به تعبیر برخی متخصصین دایناسورهای بزرگ مصرف بدون هیچ‌گونه محدودیتی به نمایش گذارده می‌شوند و تبلیغ می‌شوند، متأسفانه در سطح کوچک‌تری مصرف‌گرایی در جامعه­ی اسلامی هم در حال وقوع است.

«این دایناسورهای بزرگ، موضوع اصلی موردبحث مجلات و تلویزیون هستند و افراط‌کاری‌های موجود در زندگی آنها و مخارج فوق‌العاده‌شان، موردتمجید قرار می‌گیرد»[12].

توریسم و گردشگری نیز از هجوم بی‌امان مصرف در امان نمانده است؛ بلکه می‌توان گفت مصرف جزو اساسی توریسم گردیده است. در شهرها، مناطق و اماکن سیاحتی؛ انواعی از مجتمع‌های تجاری و تفریحی را می‌توان مشاهده کرد، هتل­ های چند ستاره با انواعی از امکانات رفاهی، بازارهای متنوع و نیز اماکنی برای به حداکثر رساندن رفاه، آسودگی و خوش‌گذرانی.

شاید در رابطه ­ی مصرف و توریسم؛ همان‌طور که یکی از جامعه شناسان معتقد است بتوان اظهار کرد که «انواع توریسم و فعالیت‌های مرتبط با آن، نوعی از مصرف هستند»[13].

برخلاف توریسم و گردشگری، در زیارت از مصرف به‌قدر رفع نیاز اکتفا می­شود، یعنی در زیارت هم مانند سیاحت مصرف وجود دارد اما مصرف‌گرایی وجود ندارد، زیرا مصرف‌گرایی یعنی اسراف.

باز هم بودریار در جامعه ­ی مصرفی می­نویسد: «تعریف «مصرف» به‌عنوان سوخت‌وسوز شکل می­ گیرد، یعنی به‌عنوان اسراف مولد»[14].

پس زیارت نمی­ تواند با مصرف‌گرایی همسویی داشته باشد؛ زیرا اسلام، اعتدال و میانه­روی در همه‌چیز و نیز قناعت را اموری لازم برای فرد و جامعه­ ی دین‌مدار می ­داند. اسراف و مصرف­ گرایی یکی از صفات مذموم و ناپسند و عمل شیطان شمرده شده است.

مصرف طيبات و آنچه در شريعت اسلامی حلال شمرده می‌شود، نامحدود نيست و بايد اصل اعتدال و اجتناب از افراط‌وتفریط در آن رعايت شود. دوری از اين اصل، پيروی از شيطان معرفی‌شده است. «ای مردم! ازآنچه در زمين است، حلال و پاكيزه بخوريد و از گام‌های شيطان پيروی نكنيد»[15].

اهميت اعتدال در مديريت زندگی فردی و اجتماعی و دوری از اسراف به اندازه‌ای است كه اميرالمؤمنين علی (علیه‌السلام) می‌فرمايد: «هرگاه خداوند بخواهد به بنده‌ای خيری برساند، ميانه‌روی و تدبير نيكو را به او می‌آموزد و او را از بی‌تدبيری و اسراف دور می‌كند»[16]. زيرا خداوند ميانه‌روی را دوست و اسراف را دشمن می‌دارد[17]. همچنين در جای ديگر، نتيجه قهری رعايت نكردن اعتدال در مصرف چنين بيان شده است كه افراد يا جامعه‌ای، امور مالی و اقتصادی خود را درست (با اعتدال و ميانه‌روی) اداره نكند، گرفتار فقر و سختی می‌شود[18].

امر مصرف در دین و نیز زیارت هم به لحاظ کمی و هم کیفی امری کاملاً متمایز از سیاحت و گردشگری است، در زیارت به حداقل بسنده می ­شود؛ زیرا مصرف زیاد باعث دوری و فاصله گرفتن از اقشاری از جامعه می­شود که توانایی مالی برای مصرف حداقل را هم ندارند. درصورتی‌که در گردشگری هر کس به‌اندازه‌ی وسع مالی خود تا بتواند در جهت آسودگی و لذت بیشتر خود مصرف می­کند و در این کار مورد تشویق قرار می‌گیرد.

از سوی دیگر کیفیت مصرف هم به نحو حیرت‌انگیزی در این دو متفاوت است، در زیارت مصرف در راستای کمال معنوی زائر قرار می­گیرد و لباس­ها، اماکن برای سکونت، محل­های اجتماع، لباس و نیز خوراک­ها و نوشیدنی­ها یا در جهت کمال معنوی زائر قرار می­گیرند یا اینکه لااقل او را از هدف و آدابی که برگزیده است دور نمی­کند.

گردشگر و توریست در جهت رفاه حال خود و کسب لذت بیشتر به کیفیت تأثیرگذار لباس و خوراک و... بر روح و روان خود غافل است و هر آنچه به بیشتر حس خوشی مادی بدهد مورد مطالبه ­ی او است.

در همین راستا است که اماکن سیاحتی مملو از هنجارشکنی­ ها و تباهی­های فرهنگی و انسانی است. در رستوران­ها و مراکز تفریحی توریستی هر نوع غذایی با هر نوع ماده­ای طبخ می­گردد؛ مثلاً در بعضی از رستوران­های شرق آسیا سوپ جنین انسان سرو می­ کنند یا برای شهوت‌رانان قاچاق کودکان نابالغ به نحو قابل‌توجهی در شرق اروپا و شرق آسیا صورت می­گیرد که همه­ی این انسان­ها بخت برگشته راهی مراکز تفریحی و توریستی آسیای شرقی و اروپای غربی می­شوند.

گفتنی است کیفیت سیاحت در جامعه­ی اسلامی با جوامع غیر اسلامی متفاوت است و نمی‌توان گردشگری و توریسم در مناطق نامبرده را با گردشگری در جامعه ­ی اسلامی کنار هم قرار داد اما بااین‌حال تفاوت‌های ملموسی بین سفر زیارتی و سفر سیاحتی موجود است.

به‌جز این‌ها می‌توان تفاوت‌هایی دیگری هم بین این دو سفر وجود دارند که از ذکر آنها خودداری می­کنیم.

در ابتدای این بخش گفتیم که پتانسیل بالای زیارت در جذب توریست و گنجایش قابل‌توجه اقتصادی زیارت، موجب غلبه یافتن جنبه تفریحی، گردشگری و توریستی زیارت بر جنبه دینی و قدسی آن گردیده است. همین غلبه موجب گردیده که زیارت هم به بخشی از صنعت توریسم ملحق گردد که اگر چنین امری به وقوع پیوندد فاجعه­ ای معنوی رخ خواهد داد.

غلبه­ ی جنبه­ ی سیاحتی زیارت به معنی از دست دادن همان ویژگی­های اصیلی است که موجبات ساخت هویت دینی را فراهم می‌کند که نتیجه­ی آن تجاری شدن و به‌موازات آن عرفی شدن زیارت خواهد بود.

نتیجه

«به نظر می‌رسد که شیوه­ی زندگی عامه مردم در همه کشورها در قرن بیستم تفاوت­ های آشکاری با قرون پیشین پیدا کرده باشد. شیوه زیست‌فرهنگی امروز مبتنی بر برخی مفاهیم بنیادی چون رفاه، فراغت، سرگرمی، لذت‌جویی و غیره است و فرآورده ­های فرهنگی و هنری امروز در سطح عموم مردم به این‌گونه علائق پاسخ می­دهند و همین «پاسخ گوئی» است که زمینه تجاری شدن فرهنگ را فراهم ساخته است»[19].

متأسفانه دین و مناسک زیارتی هم کاملاً از این حرکت کلی مصون نمانده است و همان‌گونه که معصومین (علیهم‌السلام) در برخی روایات خبر داده‌اند، مشاهده می­ شود که برخی افراد حج و انواع دیگر زیارت را وسیله تجارت و سودورزی قرار داده ­اند. «برای مردم زمانی می­ رسد كه حج زمامدارانشان برای تفریح و تفرّج و حج توانگران برای تجارت و زراندوزی و حج مستمندان برای سؤال و تكدّی گری است»[20].

وسیله قرار دادن زیارت در جهت تجارت؛ صورت‌های مختلفی دارد که به برخی از آنها اشاره می­ شود:

زمین‌ها اطراف یا داخل اماکن زیارتی قدر و قیمت بسیاری در میان مؤمنین دارند؛ زیرا تربت این مکان­ها مقدس و شفادهنده دانسته می ­شود. البته میزان تقدس و نیز ارزش مادی آن بستگی به امام‌زاده یا معصومی که در آن مکان دفن است دارد. به‌هرحال هر مؤمنی آرزو دارد که در کنار مرقد ائمه یا نزدیک به آنها دفن گردد بر همین اساس است که فروش قبور در برخی اماکن زیارتی با قیمتی بسیار گزاف صورت می­گیرد.

از طرفی زمین ­های اطراف اماکن مقدسه با قیمت‌های بسیار بالا برای احداث مجتمع­های تجاری، مغازه، بازار و اماکن دیگر فروخته می­ شود.

استفاده كردن از اماكن زيارتي به‌عنوان وسيله ­اي براي جمع‌آوری پول و هدايا و نذورات، حضور گروه‌هایی از افراد تحت عنوان روضه‌خوان حرم يا مداح حرم كه اغلب فاقد دانش کافی نسبت به معارف دینی بوده و میزان سواد بسیار ناچیزی داشته و روضه و مداحی آنها هم در حد زمزمه بوده و مردم را به پرداخت وجه به‌عنوان نذر و روضه سوق می­دهند.

نیز در استفاده از كتاب­هاي دعا و زیارات نیز بی‌نظمی برقرار است؛ مثلاً چاپ زیارت‌نامه‌ها با رنگ‌های متنوع و اسامي گوناگون و ثبت حقوق معنوي آن­ها به نام اشخاص حقیقی... ازجمله استفاده‌های ابزاري از زيارت می‌باشد.

منابع

  •  قرآن
  •  نهج‌البلاغه
  •  ال‍ق‍رش‍ی‌ ال‍دم‍ش‍ق‍ی‌، اس‍م‍اع‍ی‍ل‌ اب‍ن‌ک‍ث‍ی‍ر، ت‍ف‍س‍ی‍ر اب‍ن‌ک‍ث‍ی‍ر، ب‍ی‍روت‌، م‍وس‍س‍ه‌ ال‍رس‍ال‍ه، ۱۴۲۱ ق‌.
  •  ابن ... بابویه قمی، ابی جعفر محمد، علل الشرایع، نجف، المکتبه الحیدریه، 1386 ق.
  •   ملا صالحی، حکمت الله، «زیارت و دیانت یا جهانگردی و سیاحت»، مجله­ی میراث جاویدان، سال سیزدهم، شماره 52.
  •       محدثی، جواد، فرهنگ زیارت: اهداف، آثار، تاریخچه، مشروعیت، سازندگی و آداب زیارت، تهران، انتشارات مشعر،1388.
  • بشیریه، حسین، «ایدئولوژی سیاسی و هویت اجتماعی در ایران»، ناقد، سال اول، شماره دوم، بی­تا.
  • بورديو، پير، نظريه كنش اجتماعی، ترجمه مرتضی مردی‌ها، تهران، نقش و نگار،1381.
  • بودریار، ژان، جامعه­ی مصرفی: اسطوره‌ها و ساختارها، ترجمه پیروز ایزدی، تهران، نشر ثالث، چاپ دوم، 1389.
  • باكاك، روبرت، مصرف، ترجمه خسرو صبوری، تهران، شيرازه،1381.
  • دالن، تیموتی، جامعه‌شناسی مصرف (گردشگری و خرید)، ترجمه علی‌اصغر سعیدی و مهدی حسین‌آبادی، تهران، چاپ اول، 1388.
  • حر عاملی، محمد‌بن‌حسن، وسايل الشيعه، تصحيح محمد مهريزی و محمد‌حسين درايتی، ج 1، قم، الهادی، 1377.
  • صابری يزدی، عليرضا، الحكم الزاهره، ترجمه محمدرضا انصاری، تهران، سازمان تبليغات اسلامی،1372.

 


[1]سوره حج، آیات 27 و 28.

[2]تفسیر ابن كثیر، ج 3، ص 214.

[3]علل الشرایع، ج 2، ص 405.

[4]علل الشرایع، صص 406 ـ 405.

[5]حکمت الله ملا صالحی، زیارت و دیانت یا جهانگردی و سیاحت، ص 64.

[6]جواد محدثی، فرهنگ زیارت: اهداف، آثار، تاریخچه، مشروعیت، سازندگی و آداب زیارت، ص 108.

[7]حکمت الله ملا صالحی، زیارت و دیانت یا جهانگردی و سیاحت، ص 71.

[8]همان، ص 71.

[9]باكاك، روبرت، مصرف، ترجمه خسرو صبوری، ص 120.

[10]پير بورديو، نظريه كنش اجتماعی، ترجمه مرتضی مردی‌ها، ص 42.

[11]تورستین وبلن، نظریه طبقه مرفه، ترجمه فرهنگ ارشاد، ص 100.

[12]بودریار، ژان، جامعه­ی مصرفی: اسطوره‌ها و ساختارها، ص 53.

[13]دالن تیموتی، جامعه‌شناسی مصرف (گردشگری و خرید)، ترجمه علی‌اصغر سعیدی و مهدی حسین‌آبادی،ص 17.

[14]ژان بودریار، همان، ص 48-49.

[15]سوره بقره، آیه 60.

[16]سید رضی، نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، ص 241.

[17]صابری يزدی، عليرضا، الحكم الزاهره، ترجمه محمدرضا انصاری، ص 748.

[18]حر عاملی، محمد‌بن‌حسن، وسايل الشيعه، تصحيح محمد مهريزی و محمد‌حسين درايتی، ج 1، ص 126.

[19]حسین بشیریه، نظریه‌های فرهنگ در قرن بیستم، ص 9.

[20]وسائل الشیعه، ج 8، ص 41.


١١:٤٣ - يکشنبه ٥ شهريور ١٣٩٦    /    شماره : ٨٨٢٢٧    /    تعداد نمایش : ٩٥


امتیازدهی
نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج




کانال ارتباطی

کانال تلگرام مرکز پژوهشي جامعه المصطفي

نشر کتب

تازه های نشر المصطفی

پیوندها

اوقات شرعی



آمار بازدید

 بازدید این صفحه : 7579
 بازدید امروز : 113
 کل بازدید : 44389
 بازدیدکنندگان آنلاين : 1
 زمان بازدید : 0/8125