چهارشنبه ٠١ آذر ١٣٩٦


مقالات

سید یحیی موسوی - مطالعات اسلامی و آینده پژوهی
سیطره‌ی دراز آهنگ و فراخ‌دامن سکولاریسم به‌مثابه‌ی یکی از اندیشه‌های بنیادین مدرنیسم بر جهان، با تجربه‌های گوناگون و پیامدهایی که در تاریخ سیاسی و اجتماعی ملت‌ها از خود برجای گذارد، آنتی‌تز بنیادگرایی را نیز در درون خود پروراند. بنیادگرایی فرزند نامشروع سکولاریسم و نتیجه‌ی پیوند نامبارک دو ایده‌ی متضاد و پاشاندن بذر سکولاریسم در کشتزار مذهب مؤمنان است. ازاین‌رو، باید گفت که هم از منظر تئوریک و هم به لحاظ عملی، نطفه‌ی بنیادگرایی در دامن دولت‌های سکولار بسته شده است. پرسش جستار حاضر این است که اصطلاح نسبتاً مشهور «بنیادگرایی» به چه معناست و ویژگی‌ها و مصادیق آن کدام است. این نوشته در دو بخش مفهوم‌شناسی و ویژگی‌ها تقسیم شده است. در بخش نخست به مبحث مفهوم‌شناسی می‌پردازیم و در بخش دوم ویژگی‌ها و مؤلفه‌های اساسی بنیادگرایی را توضیح خواهیم داد.

مرکز پژوهشی مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس
موسسه زبان و فرهنگ شناسی در نظر دارد همایش بین المللی با عنوان «همایش جریان شناسی فرهنگی در عرصه بین الملل» را در اسفندماه سال جاری برگزار نماید.

گزارش نشست گروه پژوهشی گفتگوی ادیان
به همت گروه گفتگوی ادیان مرکز پژوهشی مشهد، نشست تخصصی با عنوان «از دین تا ادیان؛ تبیین مفهوم دین جهانی» در تاریخ سوم آبان ماه در محل تالار محققان مرکز پژوهشی با حضور ارزشمند دکتر بشیر سعده؛ پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه استرلینگ برگزار گردید. در طی این نشست مقایسه تطبیقی میان مفهوم دین و Religion ارائه گردید.

حجت الاسلام احمد مروارید - مطالعات اسلامی و آینده پژوهی
به گزارش روابط عمومی جامعه المصطفی، حجت‌الاسلام‌والمسلمین احمد مروارید، پژوهشگر مرکز پژوهشی مشهد و استاد حوزه علمیه مشهد، در این نشست که در مدرسه عالی خواهران جامعه المصطفی مشهد مقدس برگزار شد، به بررسی اصول روان‌شناسی از منظر فقه اسلامی پرداخت. وی به موضوع تداعی آزاد و تقابل آن با فقه اسلامی اشاره و اظهار کرد: یک عنصر محوری در روان‌کاوی تداعی آزاد است. تداعی آزاد به این معناست که کسی که مراجعه به روان‌کاو می‌کند و در جلسه روان‌کاوی هر آنچه از ذهن او می‌گذرد، بیان می‌کند. ...

دکتر سید حسین همایون مصباح - مطالعات اسلامی و آینده پژوهی
به گزارش روابط عمومی جامعه المصطفی مشهد، سید حسین همایون مصباح، امروز در نشست «تأثیر انسان¬گرایی نوین و سکولار بر سبک زندگی دینی» که در مدرسه عالی خواهران جامعه المصطفی مشهد برگزار شد به مؤلفه‌های انسان‌گرایی نوین و تأثیر آن بر سبک زندگی دینی پرداخت. استاد الهیات جامعه المصطفی مشهد با اشاره به اینکه سبک زندگی، بنیاد کلیدی تمدن اسلامی است، گفت: پیشرفت جهان اسلام در گرو بازسازی سبک زندگی بر اساس آموزه‌های دین است. وی اظهار کرد: بدون تردید در جهانی زندگی می‌کنیم که برخی به آن جهان مدرن می‌گویند و برخی از جهت فکری و فرهنگی به آن جهان پسا مدرن می‌گویند.





  چاپ        ارسال به دوست

احمد مروارید - مطالعات اسلامی و آینده‌پژوهی

عوامل ناکارآمدی تبلیغ در جامعه اسلامی

مهم‌ترین وظایف حوزه‌های علمیه را می‌توان در چند اصل خلاصه کرد:

1.       دریافت دقیق و همه سویه معارف و آموزه‌های دینی.

2.       عرضه نمودن یافته‌های صحیح از منابع دینی به جامعه متناسب با نیازهای روز و انسان معاصر.

3.       دفاع عالمانه، خردمندانه و روشنگرانه از آموزه‌های دین و پاسخ به پرسش‌های طبقات گوناگون جامعه پیرامون معارف و آموزه‌های دینی.

بی‌تردید در گذر زمان و در فراز و نشیب‌ها، انجام این رسالت‌های بزرگ، دستخوش نارسایی‌هایی شده و حوزه‌های علمیه نتوانسته‌اند به طور شایسته در همه این بخش‌ها کامیاب باشند. نخستین گام در حرکت به سوی تحقق انجام این وظایف حوزه‌های علمیه، پی جویی جهات موفقیت یا شکست این نهاد در بخش‌های پیش گفته در دوران گذشته و زمان حاضر است.

در کوتاه نوشتار حاضر گوشه‌ای از عوامل ناکارآمدی حوزه علمیه در انجام دومین رسالت مهم خود یعنی تبلیغ معارف دینی را برشمرده‌ایم.

ضعف در بنیه علمی مبلغان:

رساندن پیام دین به مخاطبان در نخستین گام بسته به آگاهی صحیح مبلغ از آن پیام دارد. شخصی را در نظر آورید که در پی آن است یک واقعه ساده و پیش پا افتاده را که مشاهده کرده است، برای دیگران توصیف کند. این فرد اگر رخداد مورد نظر را به علت ضعف در قوه بینایی به درستی مشاهده نکرده و دارای تصوری منطبق با واقعیت از آن رخداد نباشد، نحوه انتقال آن به دیگران از سوی وی قرین صواب نخواهد بود. در این صورت آن چه او برای دیگران توصیف می کند دریافت نادرستی خواهد بود که از آن مطلب پیدا کرده است. اگر انتقال یک مفهوم حسی ساده نیازمند در اختیار داشتن ابزار و توانایی های لازم در آن زمینه است، مفاهیم عمیق دین چگونه می تواند توسط آنانی که در دریافت این مطالب کم بهره اند، به درستی به جامعه منتقل شود؟!

متاسفانه کم نیستند کسانی که در عرصه تبلیغ تبدیل به چهره ای ملی و حتی بین‌المللی شده اند اما از اولیات مطالب اصول فقه یا کلام اطلاعی ندارند. این گونه افراد مطالب غیر متقن و غیر مستدل را به نام دین به جامعه عرضه می کنند. نتیجه ورود این دسته به میدان تبلیغ گاه زمینه ساز رفتارهای نادرست منتسب به دین، گاه رویگردانی طبقات مختلف اجتماعی به ویژه طبقه تحصیل کرده از معارف صحیح دینی است. خوش بینانه ترین فرض آن است که تبلیغی این چنین، اثری ماندگار در جامعه اسلامی بر جای نخواهند گذاشت.

خداوند متعال نیز در آیات قرآن، تفقه و شناخت عمیق دین را مقدمه انذار دانسته است.« وما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً- فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ- لِيَتَفَقَّهُوا فِي‏ الدِّينِ‏ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُم یَحذَرون»[1]

اهمیت ندادن به جایگاه تبلیغ در حوزه های علمیه:

متاسفانه کسانی که از معلومات حوزوی به خوبی بهره‌مند بوده و کشش ذهنی پرداختن به مطالب عمیق فقه و اصول تفسیر و فلسفه را داشته باشند از ورود در میدان تبلیغ سرباز می زنند. اساتید و پیش کسوتان حوزه نیز گاه طلاب فاضل را در قدم نهادن در راه تبلیغ دین به صورت تخصصی باز می دارند. این رویه موجب می شود میدان تبلیغ از وجود نیروهای انسانی اندیشمند و توانا خالی بماند و کسانی عهده دار انجام رسالت تبلیغ شوند که فاقد صلاحیت ها و ویژگی های لازم علمی، اخلاقی و... هستند. حاصل این فرآیند آن است که جامعه اسلامی از نعمت تبلیغ صحیح، دقیق و آگاهانه محروم بماند. بر دست اندر کاران مدیریت حوزه است که شرایط مناسب برای رشد و بالندگی در زمینه تبلیغ را برای شایستگان این امر فراهم آورند.

نشناختن زمان و مکان تبلیغ:

رعایت تناسب میان محتوای ارائه شده با زمان ارائه مطالب تأثیری ژرف در نشستن معارف در جان مخاطب خواهد داشت. القاء برخی مطالب در یک زمان ویژه گاه بسیار تأثیر گذار تر از القاء همان مطالب در زمان های دیگر است. به فرموده امیر المؤمنین(ع):

«مَنْ‏ عَرَفَ‏ الْأَيَّامَ‏ لَمْ‏ يَغْفُلْ‏ عَنِ الِاسْتِعْدَاد»[2] «آن کس که زمان را بشناسد از رویدادهای آن غافل نمی ماند و خود را برای مواجهه با آن آماده می سازد.»

متاسفانه گاه مشاهده می شود، کسانی که دستی در تبلیغ دارند، بدون درنگ در موقعیت خاص زمانی، مطالبی را به شنونده انتقال می‌دهند، که بر فرض اتقان و صحت محتوا، طرح آن در شرایط ویژه زمانی نتیجه عکس را به دنبال خواهد داشت. به عنوان نمونه در شب های قدر تمامی ذهن مخاطب معطوف به بیشترین بهره برداری از فرصت موجود برای ارتباط معنوی با خالق هستی است. طبیعی است در این زمان ویژه توانایی فهم نکات ظریف در مورد فلسفه سیاسی اسلام را ندارد.

نشناختن زبان مخاطب:

یکی از اشتباهات ابلاغ گران دین آن است که با همان ادبیات و اصطلاحات مرسوم در میان فضلای حوزه علمیه با مخاطبان گوناگون سخن می گویند. برخی نیز از آن سوی دیگر به خطا رفته و به منظور جذابیت تبلیغ، ادبیات سخیف رایج در میان برخی طبقات جامعه را به کار می گیرند. تبلیغی کار آمد است که در صورت داشتن مخاطب از گروه خاص از زبان همان گروه و در صورت داشتن مخاطب عام از زبان روان و محکم قابل فهم برای همگان استفاده کند.

عدم توجه به پرسش های موجود در ذهن مخاطب:

هنگامی که مخاطب بخشی از عمر گرانبهای خود را صرف شنیدن یا خواندن مطلبی می کند، انتظار وی آن است که به پرسشی از پرسش هایش پاسخ داده شده یا به بخشی ـ هر چند کوچک ـ از دغدغه هایش پرداخته گردد. شنیدن یا خواندن مطالب تکراری ـ به ویژه هنگامی که در قالبی کهنه نیز بیان گردد ـ نتیجه ای جز ملالت خاطر و فاصله گرفتن از معارف دینی به ویژه از سوی جوانان نخواهد داشت. نکته مهم آن است که سطح آگاهی و قالب شخصیتی و فرهنگی هر کدام از اقشار جامعه متفاوت بوده، در نتیجه پرسش ها و دغدغه های آنان نیز بسیار متنوع و مختلف است. هنر کسی که عهده دار تبلیغ شده، آن است که نوع مخاطب را بشناسد و متناسب با نیازهای ذهنی و روحی او مطالب را ارائه دهد.

توجه بیش از حد به تحریک عواطف مخاطب عدم توجه به تعمیق بینش وی:

احساسات انسانی گرچه نقش بسیار مهمی در حیات فردی و اجتماعی انسان ها دارد. آنچه خط مشی یک انسان در زندگی را مشخص می سازد، نوع بینش و تفکر اوست نه عواطف و احساساتش. در ایام ویژه سال مانند دهه اول محرم یا ماه رمضان گرایشات و احساسات مذهبی جلوه بیشتری پیدا می کنند. حتی ممکن است آمار بزهکاری نیز کاهش یابد. اما اگر سنگ بنای این حالات، جهان بینی صحیح و نگاه درست به زندگی دنیوی و اخروی نباشد، این گونه تأثیرات بسیار موقت و ناپایدار خواهد بود. رسالت مبلغان دین آن است که به این اثر گذاری تعمیق و تثبیت ببخشند. و این جز با تلاش در راه تقویت عقلانیت علاقه مندان به معارف دینی میسر نیست.

اهتمام به مادیات در میان مبلغین:

اتقان مطالب القاء شده و رعایت مناسبات زمانی و مکانی و....تنها بخشی از عوامل اثر گذاری تبلیغ در مخاطبان است. اما اگر همه عواملی که تأثیری مثبت در این زمینه دارند، فراهم باشد ولی هدف مبلغ دریافت حق الزحمه از مخاطبان خود یا مجموعه متولی این کار باشد، در کار خویش توفیق کسب نخواهد کرد. زیرا در این صورت  در فعالیت خویش نه به دنبال شناختن دردهای مخاطب و درمان آن که تنها در پی کسب رضایت مخاطبانو رونق کار خود ـ اعم از سخنرانی یا نوشتن مقالات و یادداشت ها در فضای مجازی ـ حرکت خواهد کرد. و نیک روشن است هنگامی که جهت گیری تلاش های چنین باشد، نه تمام آن چه باید، عرضه می شود ـ چون ممکن است بخشی از حقایق بر مذاق مخاطبین خوش نیاید ـ و نه آن چه عرضه می شود، در جامعه تأثیر خواهد گذاشت. چرا که مخاطبان، تمام تلاش های مبلغین را در راستای کسب منافع مادی ارزیابی می کنند.

گره زدن آموزه های دینی با درگیری ها و منافع جناحی:

ویژگی سیاست، تلاطم و ناپایداری و فراز و نشیب است. در هر دوره ای یک جناح حاکم شده و زمام امور را به دست می گیرد و جناحی دیگر از مدیریت کشور دور می ماند. تصمیم گیری های کشوری نیز بسته به شرایط موجود در حال تغییر است. حتی سیاست های کلی هر کشور نیز دستخوش تغییر و تبدیل است. اگر پیام دین یک پیام جاودانه است و اگر قرار است اثر بخشی تبلیغ ماندگار باشد، گره زدن مفاهیم دینی با تصمیمات مملکتی و منافع جناحی کاری ناشایست بوده و پیامدی جز سست شدن اعتقاد افراد جامعه نخواهد داشت.

عدم استفاده از ابزارهای جدید:

در گذشته ارتباط یک مبلغ با مخاطبان خویش به یکی از این دو شکل صورت می گرفته است:

الف. مجالس وعظ و خطابه:حضور یک مبلغ در میان مخاطبان و گفتگوی رو در رو با آنان، دارای تأثیری شگرف در ذهن و جان مخاطبان است، از این جاست که مجالس وعظ و خطابه یکی از کهن ترین و کارآمد ترین ابزارهای رساندن پیام های اعتقادی و اخلاقی و اجتماعی دین به اقشار گوناگون جامعه اسلامی بوده و هست. در محافل مذهبی که در مساجد، تکایا و یا منازل تشکیل می شود، تعداد مخاطبین میان تعداد انگشتان دست چندین هزار نفر متغیر است. و یکی از عوامل مهم تأثیر گذار در تعداد مخاطبین، گنجایش فضایی است که این مجالس در آن برگزار می گردد. زمان برگزاری این جلسات بستگی به مناسب های مذهبی دارد؛ ایام محرم به ویژه دهه اول، صفر به ویژه دهه آخر و شهادت یا ولادت معصومین علیهم السلام.

از ویژگی های جلسات مذهبی آن است که آن را تنها می توان در مناسبت های مذهبی یا نهایتا به صورت هفتگی برگزار کرد. و گرد هم آوردن مخاطبین در یک زمان و یک مکان خاص هزینه های زیادی را می طلبد.

ب. رسانه مکتوب:عرضه آموزه های دینی در قالب کتاب، قدمتی به اندازه عمر کتاب در میان بشر دارد. مهم ترین امتیاز کتاب بر سخنرانی، ماندگاری آن ـ به ویژه زمانی که هنوز وسایل ضبط صوت اختراع نشده بود ـ و سهولت مراجعه به آن است. دیگر خصوصیت کتاب آن است که مخاطب این رسانه محدود به زمان یا مکان خاصی نیست.

اما مشکل این جاست که تعداد کسانی که یک کتاب را خریداری کرده یا در کتابخانه عمومی مطالعه می کنند، بسیار محدود است. بسیاری از افراد ممکن است مشتاق به دانستن بسیاری از مطالب باشند، اما قدرت خریداری کتاب های مرتبط با علاقه خود را نداشته باشند. و یا نسبت به فضای نگهداری این کتاب ها دچار محدودیت باشند.

در قرن اخیر اما زمینه دیگری نیز برای تبلیغ فراهم شده است. روزنامه ها و مجلات. این عرصه گرچه بسیاری از محدودیت های کتاب را ندارد. اما خالی از تنگاناهای خاص خود نیست. مشکلات اخذ موافقت هیات تحریریه مجلات برای چاپ مقاله، نیاز به صرف هزینه برای خرید مجلات و نگهداری آن نیز یکی دیگر از عوامل بازدارنده در این زمینه است.

رسانه های ارتباطی جدید مانند سایت و وبلاگ و شبکه های اجتماعی گروه ها، و کانال ها....هیچکدام از کاستی های پیشین را ندارد. بهره گیری از این ابراز بر خلاف سخنرانی نیازمند جمع کردن مخاطب در یک زمان و مکان خاص نیست. مخاطبان محدود به هیچ کشور یا منطقه ای نیستند.

می توان یک مطلب را در یک لحظه در فضای مجازی قرار داد بدون آن که نیازی به طی شدن روند اخذ مجوز از سوی وزارت خانه یا هیات تحریریه یک مجله باشد.

در گذشته تعداد مخاطبین یک مبلغ از چند هزار نفر تجاوز نمی کرد اما امروزه به مدد این ابزار مدرن می توان یک سخن در یک زمان واحد به گوش میلیون ها نفر رساند.

عمل نکردن مبلغ به آنچه بدان دعوت می کند:

«إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَمَا يَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ‏ الصَّفَا.»[3]

 «هرگاه دانشمند به علم خود عمل نکند، چنانکه باران از سنگ می لغزد، موعظه او از قلب ها خواهد لغزید [و بی اثر خواهد شد]»

در  این باره که دانش را باید از هر کس و هر جایی که باشد، به دست آورد، تردیدی نیست. دریافت سخن حکیمانه حتی از سوی منافق از تأکیدات پیشوایان دینی ماست. اما هدف از تبلیغ تنها انتقال اطلاعات خام از سوی یک نفر به دیگران نیست. مقصود آن است که آموزه های دین در همه ابعاد وجودی مخاطبان نفوذ کرده و در جای جای زندگی فردی و اجتماعی آن متبلور شود، بنا بر این در مسیر تبلیغ دین، نه تنها مغز مخاطب که تمام جان و روانش درگیر می شود. اگر تمامی عناصر لازم در تبلیغ ـ که به برخی از آن ها اشاره شد ـ فراهم شود، اما میان رفتار و گفتار مبلغان تطابق نباشد، اثر مطلوب هیچ گاه به دست نخواهد آمد. ویژگی انسان این است که پس از شنیدن یک پیام، اگر رفتار رساننده آن پیام بر خلاف خود پیام باشد، ضمیر ناخود آگاه او حقایق آن پیام را که بخش آگاهانه ذهن آن را تصدیق کرده است، تکذیب خواهد کرد. در چنین وضعیتی اعضا و جوارح انسان فرمانی از مغز وی مبنی بر تحقق بخشیدن آن پیام دریافت نخواهند کرد.

نتیجه نهایی جریان مزبور چیزی است که در بخش هایی از جوامع اسلامی دیده می شود؛ شهروندان جامعه اسلامی بسیاری از  آموزه های دینی که بارها شنیده و خوانده اند، اما به آن عمل نمی کنند!

 


[1]توبه/22

[2]كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط - الإسلامية) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق. ج 8 ص 32

[3]كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط - الإسلامية) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق. ج1 ص44


٠٩:٢٢ - پنج شنبه ٢٧ آبان ١٣٩٥    /    شماره : ٧٩٥٩٠    /    تعداد نمایش : ١٦٤


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج




کانال ارتباطی

کانال تلگرام مرکز پژوهشي جامعه المصطفي

نشر کتب

تازه های نشر المصطفی

پیوندها

اوقات شرعی



آمار بازدید

 بازدید این صفحه : 7570
 بازدید امروز : 88
 کل بازدید : 44364
 بازدیدکنندگان آنلاين : 1
 زمان بازدید : 0/7657