چهارشنبه ٠١ آذر ١٣٩٦


مقالات

سید یحیی موسوی - مطالعات اسلامی و آینده پژوهی
سیطره‌ی دراز آهنگ و فراخ‌دامن سکولاریسم به‌مثابه‌ی یکی از اندیشه‌های بنیادین مدرنیسم بر جهان، با تجربه‌های گوناگون و پیامدهایی که در تاریخ سیاسی و اجتماعی ملت‌ها از خود برجای گذارد، آنتی‌تز بنیادگرایی را نیز در درون خود پروراند. بنیادگرایی فرزند نامشروع سکولاریسم و نتیجه‌ی پیوند نامبارک دو ایده‌ی متضاد و پاشاندن بذر سکولاریسم در کشتزار مذهب مؤمنان است. ازاین‌رو، باید گفت که هم از منظر تئوریک و هم به لحاظ عملی، نطفه‌ی بنیادگرایی در دامن دولت‌های سکولار بسته شده است. پرسش جستار حاضر این است که اصطلاح نسبتاً مشهور «بنیادگرایی» به چه معناست و ویژگی‌ها و مصادیق آن کدام است. این نوشته در دو بخش مفهوم‌شناسی و ویژگی‌ها تقسیم شده است. در بخش نخست به مبحث مفهوم‌شناسی می‌پردازیم و در بخش دوم ویژگی‌ها و مؤلفه‌های اساسی بنیادگرایی را توضیح خواهیم داد.

مرکز پژوهشی مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس
موسسه زبان و فرهنگ شناسی در نظر دارد همایش بین المللی با عنوان «همایش جریان شناسی فرهنگی در عرصه بین الملل» را در اسفندماه سال جاری برگزار نماید.

گزارش نشست گروه پژوهشی گفتگوی ادیان
به همت گروه گفتگوی ادیان مرکز پژوهشی مشهد، نشست تخصصی با عنوان «از دین تا ادیان؛ تبیین مفهوم دین جهانی» در تاریخ سوم آبان ماه در محل تالار محققان مرکز پژوهشی با حضور ارزشمند دکتر بشیر سعده؛ پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه استرلینگ برگزار گردید. در طی این نشست مقایسه تطبیقی میان مفهوم دین و Religion ارائه گردید.

حجت الاسلام احمد مروارید - مطالعات اسلامی و آینده پژوهی
به گزارش روابط عمومی جامعه المصطفی، حجت‌الاسلام‌والمسلمین احمد مروارید، پژوهشگر مرکز پژوهشی مشهد و استاد حوزه علمیه مشهد، در این نشست که در مدرسه عالی خواهران جامعه المصطفی مشهد مقدس برگزار شد، به بررسی اصول روان‌شناسی از منظر فقه اسلامی پرداخت. وی به موضوع تداعی آزاد و تقابل آن با فقه اسلامی اشاره و اظهار کرد: یک عنصر محوری در روان‌کاوی تداعی آزاد است. تداعی آزاد به این معناست که کسی که مراجعه به روان‌کاو می‌کند و در جلسه روان‌کاوی هر آنچه از ذهن او می‌گذرد، بیان می‌کند. ...

دکتر سید حسین همایون مصباح - مطالعات اسلامی و آینده پژوهی
به گزارش روابط عمومی جامعه المصطفی مشهد، سید حسین همایون مصباح، امروز در نشست «تأثیر انسان¬گرایی نوین و سکولار بر سبک زندگی دینی» که در مدرسه عالی خواهران جامعه المصطفی مشهد برگزار شد به مؤلفه‌های انسان‌گرایی نوین و تأثیر آن بر سبک زندگی دینی پرداخت. استاد الهیات جامعه المصطفی مشهد با اشاره به اینکه سبک زندگی، بنیاد کلیدی تمدن اسلامی است، گفت: پیشرفت جهان اسلام در گرو بازسازی سبک زندگی بر اساس آموزه‌های دین است. وی اظهار کرد: بدون تردید در جهانی زندگی می‌کنیم که برخی به آن جهان مدرن می‌گویند و برخی از جهت فکری و فرهنگی به آن جهان پسا مدرن می‌گویند.





  چاپ        ارسال به دوست

غلام احیا حسینی - مطالعات منطقه ای

امام جواد علیه السلام در آثار مستشرقان

 

در میان آثار متاخر به نظر می­رسد توجه اندکی به زندگی امام جواد(ع) انجام شده، به عنوان نمونه در دایره المعارف اسلام چاپ لیدن ویرایش دوم آن تنها یک مدخل 700 کلمه ای به قلم پرفسور مادلونگ در خصوص امام جواد(ع) نگاشته شده است. همچنین در اثر معروف هاینتس هالم،[1] تشیع، در حد چند سطر به زندگی امام جواد پرداخته شده، در این اثر در همان چند سطر به خردسال بودن امام، ازدواج او با یکی از دختران مامون و فراخواندن ایشان به بغداد توسط المعتصم و درگذشت ایشان –به زعم نویسنده کتاب- در سن 24 سالگی اشاره شده است. از متن کوتاهی که هالم ارائه می­کند، اطلاعات جدید یا قابل توجهی بدست نمی­آید.[2] شاید یکی از دلایل این توجه اندک به زندگی این امام بزرگوار، طول عمر کوتاه ایشان و اینکه در زندگی ایشان اتفاق خاص سیاسی و مهمی که ایشان با آن درگیر باشد رخ نداده است، باشد.

یکی از نیازهای برخی از دانشکده­های اسلام شناسی در غرب، معرفی منبعی است که بتواند به طور اجمالی تشیع را به دانشجویان این رشته معرفی کند. تا مدتها کتاب مذهب شیعه اثر دونالدسون[3] به عنوان مرجعی آکادمیک برای این منظور استفاده می­شد، اما به نظر می­رسد در سالیان اخیر آثار دیگری که در این موضوع تالیف شده­اند، برای این منظور معرفی می­شوند تا دانشجویان با مطالعه آنها برای مباحثی که در کلاس مطرح می­شود، آمادگی لازم را پیدا کنند. تعدادی از این کتابها از این قرار است:

1- کتاب «ریشه ها و تحولات اولیه تشیع»[4] نگاشته سید حسین محمد جعفری که در ایران با ترجمه فارسی آن با عنوان «تشیع در مسیر تاریخ» شناخته شده است.

2- مقاله مارشال هاجسن با عنوان «چگونگی فرقه بندی تشیع در قرون اولیه»[5]است که بحثی درباره­ی فرق مختلف شیعه در سه قرن اول با تکیه بر گزارش کتابهای ملل و نحل نگاری است.[6] نوشته­ی هاجسن به نظر می­رسد اولین تلاش برای ارایه ی  گزارشی از فرقه های مختلف شیعه باشد، البته هاجسن در کتاب دیگر خود رویداد اسلام[7] از این موضوع بحث کرده است.

3- کتاب «درآمدی بر تشیع: تاریخ و عقاید شیعه اثنی عشری» اثر موجان/موژان مومن[8]

4- «درآمدی بر تشیع» اثر نجم حیدر[9]

در این نوشتار بر آنیم تا بدانیم که در کتاب موجان مومن، در مورد امام جواد(ع) چه گفته شده است:[10]

هاینس هالم، شیعه شناس معروف معاصر آلمانی،  کتاب «درآمدی بر تشیع» اثر موجان مومن را پس از کتاب دونالدسون در رده دوم کتابهایی که برای معرفی شیعه در غرب نوشته شده­اند جای داده است.[11] کتاب دارای 397 صفحه است که در سال 1985/1364 از سوی انتشارات دانشگاه یِل در آمریکا منتشر شده، این اثر با یک پیشگفتار به قلم الِساندرو بوسانی، یک مقدمه به قلم مولف و واژه نامه شروع می­شود. بدنه اصلی کتاب شامل 14 مبحث است. کتاب با سه پیوست، بخش توضیحات، کتابنامه و فهرست خاتمه می­یابد.

در مورد چرایی نگارش این اثر، نویسنده بر این مطلب تاکید دارد که اغلب کتبی که در غرب در مورد اسلام نوشته شده، درباره اسلام سنی است و علت آن هم اکثریت بودن اهل سنت در جهان اسلام است.[12] اما به این دلیل که شیعیان در بسیاری از کشورهای خاورمیانه حضور دارند و نیز از منظر اقتصادی، شیعیان بر بخش بزرگی از منابع انرژی دنیا- در ایران و عراق- مسلط هستند، در سالیان اخیر توجه بیشتری به شیعیان شده است. همچنین انقلاب در ایران باعث شده تا انگیزه برای فهم عمیقتر از جریانهای مذهبی منطقه ایجاد شود.[13] همه این دلایل باعث شده تا آثار بیشتری در مورد تشیع در دهه­های اخیر نسبت به دوره­های قبل از آن تولید شوند.

نویسنده هدف نگارش کتاب خود را تلاشی برای ترسیم نمایی از تشیع برای یک مخاطب غربی ذکر می­کند.[14] به همین دلیل است که برخلاف دیگر آثاری که در محیط­های دانشگاهی غرب در موضوع تشیع نگاشته­شده - و در آنها بیشتر به یک موضوع خاص یا یک دوره تاریخی خاص یا به آراء و اندیشه­های یک عالم شیعی نظر شده است، - این کتاب با پوشش دادن یک دوره طولانی از تاریخ تشیع از عصر ظهور آن تا حال حاضر تلاش شده تا همانگونه که نویسنده خود اذعان کرده، نمایی از کلیت تشیع ترسیم کند. همچنین نظر به اینکه این کتاب در برخی از دانشکده­های اسلام شناسی غربی، برای دانشجویان رشته اسلام شناسی که می­بایست با تشیع آشنا شوند، به عنوان منبعی برای شناخت شیعه معرفی می­شود، آشنایی با این کتاب برای کسانی که علاقه به سیر مطالعات شیعی در غرب دارند می­تواند حایز اهمیت باشد.

موجان مومن گرچه در ایران به دنیا آمده اما در انگلستان رشد یافته و همانجا مراحل آموزشی خود را پشت سر گذاشته، او در رشته پزشکی از دانشگاه کمبریج فارغ التحصیل شده اما وارد مطالعات علوم انسانی شده و در مورد تاریخ و عقاید بهائیت و تشیع صاحب تالیفاتی است. اخیرا به پدیدار شناسی دین نیز توجه کرده و در این موضوع نیز اثری منتشر کرده است. از آثار او می­توان به مقدمه­ای بر اسلام شیعی؛[15] بابیت و بهائیت 1844-1944: تعدادی از روایتهای غربی در دوران معاصر؛[16] آثار شیخ احمد احسائی[17]و پدیدارشناسی دین[18] اشاره کرد. او همچنین نویسنده چندین مدخل در دایره المعارف ایرانیکا[19] و دایره المعارف جهان اسلام معاصر[20] و در برخی از نشریات علمی ایران­شناسی و مطالعات خاورمیانه است. او با یکی از فعالین بهائی ازدواج کرده و هر دو در تبلیغ آئین بهائیت بسیار فعال هستند. او و همسرش وبسایتی را اداره می­کنند که در آن مقالات این زوج و دیگران در مورد بهائیت گنجانده شده است.[21]او عضو چندین انجمن علمی از جمله انجمن بریتانیایی مطالعات خاورمیانه،[22] انجمن ایران شناسی، انجمن بریتانیایی مطالعات ادیان[23] و چند انجمن دینی مربوط به بهائیت می­باشد.

در فصل سوم کتاب با عنوان «زندگی ائمه و نخستین انشعابات در میان شیعیان» در یک صفحه به زندگی امام جواد(ع) پرداخته شده است. پیش از پرداختن به بررسی این متن کوتاه، بجاست که ترجمه اصل متن نیز ارائه شود:

«ابو جعفر محمد ابن علی ملقب به تقی و جواد در سال ١٩۵ق/٨١٠م تولد يافت. در شناسائی مادرش اختلاف است و بعضی منابع بنظر می رسد مادرش را يک کنيز اهل نوبه مي­دانند. اگرچه ]امام[علی الرضا ](ع)[پدر ]امام[محمد التقی](ع)[با دختر مامون ازدواج کرده ولی فرزندی از اونداشته است.

]امام[محمد التقی](ع)[در مدينه متولد شد و وقتی پدرش ]امام رضا(ع)[نزد مامون به مرو رفت او در مدينه ماند. او هنگام مرگ]شهادت[پدر فقط هفت سال داشت و به جانشينی پدر مقام امامت را گرفت. کم سالی او باعث بروز و ظهور مناقشات و مباحثی ميان شيعيان گرديد. بعضی می­پرسيدند بچه­ای در آن سن و سال چگونه معلومات لازم را برای مقام امامت مي­تواند داشته باشد؟ علمای شيعه در مقابل این رای موضع گیری کرده و در جواب معلومات غير عادی او را درجوانی دلیلی بر مقام امامت او دانستند و علاوه بر آن از قرآن دليل آوردند که گفته است عيسی مسيح هنوز بچه بود که به مقام نبوت رسيد.

مامون اندک زمانی پس از ورود به بغداد رنگ پرچم خود را مجددا از سبز به سياه که پرچم عباسيان بود برگردانيد ولی روش دوستانه­اش را نسبت به شيعيان و علويان حفظ کرد و از اين موضوع ]امام[محمد التقی](ع)[سود بسيار برد. ظاهرا مامون تحت تاثير ذکاوت آن پسر قرار گرفت و او را با محبت پذيرفت. مامون بلافاصله بعد از مرگ پدر به بغداد آمد مصمم شد دخترش ام الفضل را به عقد ]امام[محمد التقی](ع)[در آورد. اعضای خاندان عباسی با اين امر مخالفت کردند ولی گفته شده است که او ذکاوت و دانائی خود را در جلسه مباحثه ای با يکی از اساتيد بغداد به ثبوت رسانيد.

عروسی باشکوهی ترتيب داده شد. گفته­اند که شورشی در قم که مرکز تشيع بود در ٢١٠ق/٨٢۵م آغاز و مجددا در سالهای ٢١۴ق/٨٢٩م و ٢١۶ق/٨٣١م تکرار گرديد. مامون لازم ديد که ترتيب برگزاری ازدواج را بدهد تا از اعتراضات شيعيان جلوگيری نمايد. ولی به نظر می رسد که مامون ترس چندانی هم از اين شورش­ها نداشته است.

]امام[محمد التقی](ع)[پس از ٨ سال اقامت در بغداد با همسر خود به مدينه رفت. بعضی مورخين گزارش مي­کنند که ام الفضل از همسرش ]امام[محمد التقی](ع)[چندان راضی نبوده و در اين باب نامه شکايت آميزی هم به پدرش نوشته ولی خليفه از ]امام[محمد التقی](ع)[دفاع کرده است.

مامون در سال ٢١٨ق/٨٣٣م درگذشت و برادرش معتصم جانشين او شد. ]امام[محمد التقی](ع)[در سال ٢٢٠ق/٨٣۵م به بغداد احضار گرديد و همان سال در آنجا درگذشت. از آنجائيکه اکثر مورخين شيعه احساس کرده­اند که لازم است همه امامان را شهيد قلمداد نمايند لذا از دنیا رفتن ]امام[محمد التقی](ع)[را نيز به مسموم شدن بدست زنش ام الفضل ربط می­دهند که به تحريک معتصم انجام گرفته است. معذلک در اين خصوص شواهدی در دست نيست و مورخين شيعه هم در اينکه چگونه چنين کاری انجام گرفت باهم اختلاف نظر دارند. علاوه بر اين مورخين اوليه شيعه مانند شيخ مفيد از معتبر دانستن جريان مسموميت خودداری کرده­اند. ]امام[محمد التقی](ع)[در قبرستان قريشبغداد نزديک پدر بزرگش مدفون گرديد.»[24]

چنانچه مطالب این قسمت را با مطالبی که دونالدسون در مورد امام جواد(ع) در کتاب مذهب شیعه[25] خود ذکر کرده مقایسه کنیم، به نظر می­رسد که مطالبِ مومن خلاصه شده­ی مطالبی است که دونالدسون در کتاب خود آورده، موژان مومن در اینجا سعی کرده است، طبق مقتضیات کتاب، مهمترین نکات زندگی امام جواد را به صورت خلاصه برای خواننده ترسیم کند.

در یک نگاه کلی می­توان دریافت که نویسنده تلاش کرده به مهمترین پرسشهایی که در مورد امام محمد تقی(ع) وجود دارد اشاره کند؛ از آن جمله –و مهمترین آن - اشاره به شبهه خردسال بودن امام جواد(ع) در هنگام به امامت رسیدن است. در این مورد، نویسنده به صورت خلاصه –که البته فضای کتاب نیز اینگونه اقتضا دارد –به پاسخهای تشیع به این شبهه، همچون توانایی فوق العاده امام در پاسخگویی به سوالات و مباحث علمی و همچنین دلایل قرآنی، اشاره کرده است. گرچه خواننده­ی جویای اطلاعات بیشتر را بدون ارجاع به کتابها و منابع دیگر رها می­کند.

به نظر می­رسد در ترسیم ارتباط مامون با شیعیان به طور کلی و با امام جواد(ع) به طور خاص تا حدی مبالغه و اغراق صورت گرفته است.

در موضوع شهادت امام نیز نحوه بیان نویسنده کتاب به گونه­ای است که نظریه شهادت امام برای خواننده تا حد زیادی مشکوک به نظر می­رسد. مومن ذکر می کند که برخی از علمای شیعه مسموم شدن امام جواد(ع) را تایید نمی­کنند او برای تایید نظریه مشکوک بودن شهادت امام فقط به شیخ مفید ارجاع می­دهد در صورتی که جای آن داشت که برای اسناد به این گفته خود، حداقل در پاورقی می­توانست به برخی دیگر از منابع و شخصیتهای دیگر ارجاع دهد. گرچه برای گفته­ی شیخ مفید نیز به هیچ منبعی ارجاع نمی­دهد.

همچنین شخصیت علمی و بزرگواری چون شیخ مفید را صرفا به عنوان یک مورخ معرفی کردن، از انصاف علمی به دور است، به طور قطع نویسنده کتاب با توجه به آگاهی های فراوانی که از مذهب تشیع دارد، به جایگاه علمی و فقهی شیخ مفید در ساختار مذهب تشیع اطلاع کافی داشته اما در اینجا سعی کرده صرفا آن را به عنوان یک مورخ معرفی کند.

به هر حال به نظر می­رسد که جای یک کار جدی علمی در خصوص امامان شیعه همچنان برای عرضه در فضای علمی شرقشناسی و به طور خاص شیعه شناسی در غرب خالی است.

خوشبختانه در سالیان اخیر مراکزعلمی مربوط به شیعیان در غرب و مخصوصا کشور انگلستان فعالیت خوبی را شروع کرده­اند، شاید بتوان با همکاری مشترک این موسسات سلسله برنامه هایی را در قالب های مختلف برای شناساندن عمیقتر ائمه بزرگوار شیعه به غرب نشینان برنامه ریزی واجرا کرد.

منابع و مآخذ

 

Donaldson, Dwight M., the Shiʿite Religion: A History of Islam in Persia and Irak, (London: Luzak, 1933).

Jafri,S. H. M., Origins and Early Development of Shi'a Islam, (London - New York: 1979).

Haider, Najam Shi'i Islam: an Introduction, (N.Y.: Cambridge University Press, 2014)

Halm, Heinz, Shi'ism, Janet Watson, Marian Hill (trans.), (Columbia University Press, 2005)

Hodgson, Marshall, The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization, (Chicago: University of Chicago Press, 1974).

______,, “How Did the Early Shî'a Become Sectarian?”. Journal of the American Oriental Society 75 (1) 1955. American Oriental Society: 1–13. doi:10.2307/595031.

Momen, Moojan, An Introduction to Shi`i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi`ism, (Yale University Press, 1985).

______, The Works of Shaykh Ahmad al‑Ahsa'i: a Bibliography (Baha'i Studies Monograph, no. 1, Newcastle, 1991)

______, The Phenomenon of Religion (OneWorld, Oxford, 1999, republished as Understanding Religion, 2008)

______, The Babi and Baha'i Faiths 1844‑1944: Some Contemporary Western Accounts (George Ronald, Oxford, 1982)

Encyclopedia Iranica

Encyclopedia of the Modern Islamic World

http://www.momen.org/

هالم، هاینتس، تشیع، ترجمه محمد تقی اکبری، قم: نشر ادیان، 1384.

محمد کاظم رحمتی، مجموعه مقالاتی درباره تشیع، کتابان

http://rahmati.kateban.com/post/1316

 


[1]- زاده 21 فوریه 1942 در آندرناخ، شهری کوچک میان کلن و فرانکفورت در غرب آلمان، او پس از اتمام تحصیلات متوسطه خود در زادگاهش، برای تحصیلات دانشگاهی وارد دانشگاه بن شد و از همان دانشگاه با دفاع از رساله­ای با موضوع قیام علی بن محمد مشهور به صاحب زنج، در سال 1969 دکتری خود را اخذ نمود، او در دانشگاه بن شاگرد آنه ماری شیمیل بوده است. در 1975 هبیلیتاسیون(رساله­ی پیش نیاز برای اخذ درجه پروفسوری) خود را با نگارش رساله­ای در مورد اسماعیلیه نخستین بدست آورد. او مدارج علمی خود را با اخذ درجه پرفسوری در 1980 تکمیل نمود. او بیشتر فعالیت علمی و پژوهشی خود را در دپارتمان مطالعات شرقی و اسلام دانشگاه توبینگن، تا سال 2007 انجام داده است از او به عنوان پرفسور تاریخ اسلام یاد می­شود. او مدت  کوتاهی هم در دانشگاه سوربن (1987-1989) و دانشگاه لیدن (1993) مشغول بوده است. رک:غلام احیا حسینی، مطالعات شیعی در آلمان، پروژه در حال انجام در مرکز پژوهشی جامعه المصطفی مشهد، 1394.

[2]- هاینتس هالم، تشیع، ترجمه محمد تقی اکبری، (قم: نشر ادیان، 1384)، ص 72-73.

[3]- Dwight M. Donaldson, the Shiʿite Religion: A History of Islam in Persia and Irak, (London: Luzak, 1933).

[4]- S. H. M. Jafri, Origins and Early Development of Shi'a Islam, (London - New York: 1979).

[5]- Marshall G. S. Hodgson. 1955. “How Did the Early Shî'a Become Sectarian?”. Journal of the American Oriental Society 75 (1). American Oriental Society: 1–13. doi:10.2307/595031.

[6]- محمد کاظم رحمتی، مجموعه مقالاتی درباره تشیع، کتابان (آخرین بازدید: دی ۱۳۹۴)

http://rahmati.kateban.com/post/1316

[7]- Marshall Hodgson, The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization, (Chicago: University of Chicago Press, 1974), v I, p256-279.

[8]- Moojan Momen, Introduction to Shi`i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi`ism, (Yale University Press, 1985)

[9]- Najam Haider, Shi'i Islam: an Introduction, (N.Y.: Cambridge University Press, 2014)

[10]- تلاش بسیاری صورت گرفت تا به کتاب نجم حیدر که در سال گذشته چاپ و منتشر شده است دستیابیم، با اینکه این کتاب در فهرست کتابهای کتابخانه لاتین آستان قدس قرار داشت با توجه به اینکه از کتابهای تازه خریداری شده این کتابخانه بوده لذا هنوز برای ارائه به مراجعه کنندگان، آماده نبود.

[11]- see, Heinz Halm, Shi'ism, Janet Watson, Marian Hill (trans.), (Columbia University Press, 2005), p 3.

[12] - ibid., preface p xiii.

[13] - ibid.

[14] - ibid.

[15]- Introduction to Shi`i Islam : The History and Doctrines of Twelver Shi`ism, (Yale University Press, 1985)

[16]- The Babi and Baha'i Faiths 1844‑1944: Some Contemporary Western Accounts (George Ronald, Oxford, 1982)

[17]- The Works of Shaykh Ahmad al‑Ahsa'i: a Bibliography (Baha'i Studies Monograph, no. 1, Newcastle, 1991)

[18]- The Phenomenon of Religion (OneWorld, Oxford, 1999, republished as Understanding Religion, 2008)

[19]- Encyclopedia Iranica

[20]- Encyclopedia of the Modern Islamic World

[21]- http://www.momen.org/

[22]- British Society for Middle Eastern Studies

[23]- British Association for the Study of Religion

[24]- Momen,Introduction to Shi`i Islam, p 43.

[25]- see, Dwight M. Donaldson, The Shi'ite Religion: A History of Islam in Persia and Irak, (London: 1933), pp. 190–197.

 

 

نقل مطالب با ذکر منبع و عنوان « مرکز پژوهشی جامعه المصطفی مشهد » بلامانع است .


١٢:٤٢ - پنج شنبه ٩ دی ١٣٩٥    /    شماره : ٨٠٨٦٢    /    تعداد نمایش : ١٤٧


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج




کانال ارتباطی

کانال تلگرام مرکز پژوهشي جامعه المصطفي

نشر کتب

تازه های نشر المصطفی

پیوندها

اوقات شرعی



آمار بازدید

 بازدید این صفحه : 7570
 بازدید امروز : 88
 کل بازدید : 44364
 بازدیدکنندگان آنلاين : 1
 زمان بازدید : 0/7657