گزارش نشست تخصصی مطالعات شیعی در آلمان

نشست علمی با موضوع گذری بر مطالعات شیعی در آلمان با حضور دکتر حسینی در جمع خواهران سطح کارشناسی و ارشد گروه کلام در تاریخ 17 مهرماه برگزار شد.

 نشست تخصصی «مطالعات شیعی در آلمان»

 

غلام احیا حسینی

 نشست علمی با موضوع گذری بر مطالعات شیعی در آلمان با حضور دکتر حسینی در جمع خواهران سطح کارشناسی و ارشد گروه کلام در تاریخ 17 مهرماه برگزار شد. به گزارش روابط عمومی مدرسه عالی خواهران، دکتر حسینی در ابتدای جلسه به معرفی کشور آلمان پرداخت و توضیح داد کشور آلمان قوی‌ترین اقتصاد و بیشترین جمعیت را در بین کشورهای اروپایی دارد. از لحاظ جمعیتی افراد زیر 18 سال 16% و 18 تا 29 سال 14% و 30 تا 49 سال 28% و 50 تا 64 سال 21% و مابقی بالای 65 سال سن دارند و یکی از مشکلات این کشور افزایش جمعیت کهنسالان است، در سال 2015 تا 2016 حدود یک‌میلیون پناهنده که اکثراً از مسلمانان خاورمیانه مخصوصا سوریه، عراق و افغانستان هستند وارد این کشور شده اند.

 22222

وی ادامه داد که در سال 2015 درصد مسلمانان بین 5/4 تا 7 درصد تخمین زده شده است و طبق همان آمار 6/8% شیعیان است و 7/4% مربوط به علوی‌هاست. نکته جالت توجه این است که طبق آمار رسمی وزارت کشور آلمان 32% از جمعیت این کشور پیرو هیچ دینی نیستند و اغلب این گروه اعتقادی به خدا ندارند که اکثراً در قسمت شرق آلمان زندگی می‌کنند به طوری که بر طبق گزارش‌های مراکز دین پژوهی شرق آلمان از نظر اعتقادی از مناطق مهم منکران خدا به حساب می آید که در برخی از مناطق شرقی آلمان تا هفتاد درصد مردم از گروه منکران خداوند هستند.

 این پژوهشگر مرکز پژوهشی جامعه المصطفی العالمیه درباره تاریخچه مطالعات اسلامی در آلمان گفت:

مطالعات اسلامی در آلمان را می توان به سه دوره تقسیم نمود:

1- از آغاز تا ظهور رایش سوم (دوران نازی)

ياکوب کريستمانJakob  Christmann  شرق شناس و ستاره شناس و استاد دانشگاه هایدلبرگ آلمان درگذشته به سال 1613م اولین کرسی زبان عربی را افتتاح نمود. اما شرق‏‌شناسى به صورت جدی و در مفهوم امروزی­تر آن، از سده نوزدهم با گستاو وَيل Gustav Weil(درگذشته به سال 1889م) استاد تاريخ دانشگاه هايدلبرگ شکل گرفت. او با عربی، عبری، ترکی و فارسی آشنایی داشت. در اوایل قرن بیستم در حوزه مطالعات اسلامی شاهد انتشار دو نشریه هستیم که هر دو نشریه تا عصر حاضر نیز منتشر می شوند و در نوع خود از نشریات مطرح این حوزه به حساب می آیند: «اسلام: مجله تاریخ و فرهنگ خاورمیانه اسلامی» اولین شماره آن در سال  1910م/1289 و نشریه «جهان اسلام: نشریه انجمن آلمانی مطالعات اسلامی» که اولین شماره آن در سال 1913م /1290 منتشر شد.

2- دوران نازی (1933-1945)

مشخصه واضح این دوره را می توان افول کلیه رشته‌های شرق شناسی از جمله مطالعات اسلامی به دلیل بروزجنگ و نابسمانی دانست. مهمترین اقدام علمی آن دوران را می توان پروژه قرآن‌پژوهی در دانشگاه مونیخ دانست که در اثر جنگ آن تلاش‌ها از بین رفت و از نگاهی دیگر شاید بتوان آن را مادر پروژه کورپوس کورانیکم –بزرگترین پروژه قرآن پژوهی اروپا در حال حاضر - دانست.

3- مطالعات اسلامی  پس از جنگ جهانی دوم در آلمان

 ما در این دوره شاهد رونق مطالعات اسلامی به دلیل تغییراتی هستیم که در عرصه های مختلف علوم تجربی و انسانی در دنیا پدید ­آمد و ظهور عصر ارتباطات و دیگر جنبه­های علمی و اجتماعی قرن بیستم تاثیر فراوانی در توسعه مطالعات اسلامی داشت. که ثمره آن تالیف بیش از هفت هزار عنوان کتاب در موضوع اسلام به زبان آلمانی بوده است. که بیش از سه هزار عنوان کتاب در موضوع اسلام در نیمه دوم قرن بیستم و تالیف بیش از چهار هزار عنوان کتاب در موضوع اسلام در ربع اول قرن بیست و یک (2000 تا 2015 میلادی) از آن جمله می باشد.

در این دوره اسلام شناسان آلمانی سرشناسی ظهور نمودند که می توان به عنوان نمونه به یُزِف فاَن اس (متولد 1934 میلادی)، و آنه ماری شیمیل(متولد 1922 و متوفا در 2003)، اشاره کرد. که خانم شیمیل در تحقیقات خود به عرفان اسلامی و نیز از میان شعرا به اقبال لاهوری توجه خاصی داشت و به همین دلیل از سوی کشور پاکستان چندین نشان افتخار به ایشان تقدیم شده است.

در باب پیشینه شیعه شناسی باید گفت که این تحقیقات به قرن پانزدهم باز می گردد واولین آشنایی آلمانها با ایران و تشیع را به حضور سی ساله یوهان شیلتبِرگردر ایران دوره تیموری است. پس از آن می توان به حضور بیست ماهه یک آلمانی دیگر به نام انگلبرت کمپفر، مورخ، پزشک و زبان شناس، در سال ۱۶۸۳ در دوران صفویه اشاره کرد که بیشتر در پایتخت صفویه، اصفهان زندگی کرده، او در ۱۶۹۴ به آلمان بازگشت و مشاهدات خود را درکتابی ثبت و ضبط کرد: کِمپفر اطلاعاتی از وضعیت شیعیان آن روزگار ایران ارائه می دهد، به عنوان نمونه او مطالبی در مورد اهمیت ائمه و منابع غیر از قرآن مانند احادیث پیامبر و اقوال ائمه نزد شیعیان و همچنین مکانهای آموزشی شیعیان و مقام مجتهد، مراحل تحصیلات او و نظریات و جایگاه اجتماعی و سیاسی مجتهد در عصر صفوی مطالبی ارائه میکند.

این پژوهشگر اظهار کرد:

علی رغم پیشینه نسبتا طولانی مطالعات اسلامی در حوزه شرق شناسی آلمان، علاقه ی جدی به تحقیقات شیعه شناسی تا قرن 19نشان داده نشده است. در نیمه اول قرن نوزدهم میلادی در حوزه شیعه پژوهی مقاله ای علمی که به زبان آلمانی و به طور کامل در مورد تشیع توسط گلدزیهر - اسلام شناس یهودی مجارستانی و پایه گذار مطالعات اسلامی مدرن- اشاره کرد. او این مقاله را در 1874 در موضوع تاریخ ادبیات جدلی میان شیعه و سنی منتشر می­کند. پس از آن اولین مقتل –مقتل ابی مخنف - به زبان آلمانی منتشر می شود. این کار توسط هاينريش فردينالد وستنفلد(1808-1899م) خاورشناس آلمانی و متخصص در تاريخ اسلام و ادبيات عرب انجام گرفت. مقاله­ی دیگری که در همان سالها در شماره 24 نشریه Das Auslandچاپ اشتوتگارد، در مورد دو شهر شیعه نشین کربلا و حله نوشته شده است. در قسمتی از كتاب «اسلام در شرق و غرب» در سال 1885 منتشر شد. بخشي از اين اثر درباره حسين بن علي(علیه السلام) است. از نظر قدمت از اولين پژوهش هايي است كه واقعه كربلا را مطرح كرد.

حسینی درباره شیعه پژوهی در قرن بیستم در دوره پیش از جنگ جهانی دوم اشاره کرد کهدر 1901 یولیوس وِلهاوزن، یکی از پیشقراولان اسلام شناسی علمی، کتاب خود را با عنوان «احزاب مخالف سیاسی –دینی در اسلام قدیم» منتشر می­کند. در آن کتاب به تشیع و خوارج به عنوان دو جریان مخالف وضعیت حاکم برآن دوره پرداخته است. پس از ولهاوزن در سال 1908م مقاله ای بلند از اسرائیل فریدلندربا عنوان «دگردینی شیعیان به نقل از ابن حزم» منتشر شد، در همان سال از فریدلندر مقاله ی دیگری با عنوان مقاله­ای با عنوان «عبدالله بن سبأ، موسس شیعه و منشأ یهودی او» منتشر می شود. در سال 1923 از تئودر نولدکه - اسلام شناس مشهور  آلمانی و نویسنده کتاب تاریخ قرآن- مقاله­ای درباره تشیع با عنوان  «بسوی گسترش تشیع» منتشر می­شود. یک مستشرق آلمانی در ایران در نقش یک دیپلمات آلمانی زندگی می ­کرد، ویلهلم لیتن، دانش آموخته دپارتمان زبانهای شرقی برلین، کتابی در سال 1929 در مورد تعزیه چاپ کرد.

بحث شیعه پژوهی در آلمان، به طور جدی توسط رودلف اِشتروتمَن با نگارش پایان نامه دکتری­‌اش آغاز شده است. اِشتروتمَن با دفاع از رساله دکتری خود با عنوان «قوانین حکومتی زیدیه» در سال 1911 در دانشگاه هاله نام خود را به عنوان اولین شیعه پژوه آلمان که رساله دکتری خود را در موضوع تشیع نگاشته، معرفی کرده است. یک سال بعد، در سال 1912، از او کتابی با عنوان «آئین زیدیه» منتشر می شود. همچنین دو کتاب دیگر با عناوین «تشیع دوازده امامی: تصویری از دو چهره برجسته دینی در دوره مغول» در 1926 و «متون عرفانی اسماعیلیه» را در سال 1943 منتشر نمود.

آنچه در مورد پیشینه شیعه پژوهی در آلمان در دوره پس از جنگ جهانی دوم می توان گفت این است که در این دوره شاهدظهور نسلی پرکار و توانمند از شیعه پژوهان آلمانی مانند:  ویلفرد مادلونگ، متولد 1930، صاحب آثاری چون «اندیشه‌‌های کلامی امامیه و معتزله»، کتاب «جانشینی حضرت محمد (ص)،» نگارش مدخل‌هایی در مورد تشیع در دایره المعارف ها اشاره کرد و پرفسور ورنر اِندِه متولد 1937، صاحب آثاری چون «برخى جنبه هاى سوگوارى شیعیان در محرم» (1978)، «بحث متعه در اسلام معاصر» (1980)، «فتاواى مراجع شیعه براى جهاد در جنگ جهانى اول» (1981)، «نوشته­هاى جدلى اهل سنت درباره شیعه و انقلاب ایران» (1990) اشاره کرد. همچنین می توان به هاینز هالم متولد1942، اشاره کرد که او در ایران با کتاب «تشیع» خود مشهور است. برخی دیگر از آثار او می توان به «عرفان اسلامی: شیعیان غالی و علویان» (1982)، «امپراطوری مهدی. ظهور فاطمیان» (1991)، «اسلام شیعی: از مذهب تا انقلاب» (1994) اشاره کرد.

دکتر غلام احیا حسینی، شیعه پژوهان غیر آلمانی را چنین معرفی کرد:

عبدالجواد فلاطوری، متولد 29 دی 1304 در اصفهان. با دریافت دیپلم در سال ۱۹۴۳ به مدت ۱۳ سال در حوزه‌های علمیه‌ی مختلف در شهرهای اصفهان، تهران و مشهد مشغول به آموختن علوم اسلامی بود. وی در سال ۱۹۵۰ به درجه‌‌ی اجتهاد دینی رسید. در سال ۱۹۵۴ میلادی راهی آلمان شد. وی رساله‌ی دکترای خود را پیرامون اخلاق کانتی نگاشت. رساله‌ی فوق دکترای فلاطوری، که آن را در سال ۱۹۷۳ عرضه کرد، «دگرگونی فلسفه‌ی یونانی در تفکر اسلامی» عنوان داشت. پروفسور فلاطوری رسما در سال 1975 عنوان پرفسوری را دریافت نمود و از همان سال تا زمان بازنشستگی در سال ۱۹۹۱ استاد رشته‌ی مطالعات اسلامی دانشگاه کلن بود. عبدالجواد فلاطوری در جوار انستیتوی شرقشناسی دانشگاه کلن یک کتابخانه‌ی شیعه را راه‌اندازی کرد. از نکات جالب توجه در زندگی ایشان این مطلب است که دکتر فلاطوری تصمیم داشتند تا رشته مطالعات شیعی را در یکی از دانشگاه های آلمان راه اندازی کنند که با توجه به مشکلات مالی که با آن مواجه می شوند و عدم حمایت سازمانها و اشخاص و تجار ایرانی، از دوستان خود در الازهر مصر کمک و یاری می طلبند که آنها به دکتر فلاطوری قول مساعد می دهند، اما با فوت شیخ الازهر و پس از مدتی فوت شخص دکتر فلاطوری این امر ناتمام می­ماند. نکته قابل توجه در این مساله کمک و همیاری الازهر مصر است، که در این سالها ما این رویه مدارا و همزیستی با تشیع و شیعیان را از الازهر کمتر سراغ داریم و از سوی دیگر ایرادی نیز به بزرگان  شیعی نیز وارد است که همچون آیت الله بروجردی و آقای دکتر فلاطوری ، چرا در این روزگار شخص یا اشخاصی راه گفتگو با مراکز علمی اهل سنت را در پیش نمی گیرند؟ امری که می تواند بسیاری از مشکلات و توطئه های اختلاف انگیز میان تشیع و اهل سنت را کاهش داده و یا بی اثر نماید.

از شیعه پژوهان معاصر می توان به کتایون امیرپور، زاده ۱۹۷۱ در کلن، استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه هامبورگ اشاره کرد. پدر او ایرانی و مادر ایشان آلمانی است،  پدر او منوچهر امیرپور، رایزن فرهنگی ایران در آلمان در زمان محمد رضا شاه بود. همسر خانم امیرپور، نوید کرمانی، نویسنده و پژوهشگر ایرانی شناخته شده در آلمان است.  بین سالهای 1990 تا 1994 برای دوره لیسانس در دو رشته مطالعات اسلامی و علوم سیاسی در دانشگاه بن مشغول تحصیل بود. از 1994 تا 1995 با بورس سازمان دآاد (DAAD) به مدت یک سال به مطالعه الهیات شیعه در دانشگاه تهران پرداخت. در سال 1996 کارشناسی ارشد خود را در رشته مطالعات اسلامی بدست آورد. پس از آن برای دوره دکتری در رشته ایران شناسی به دانشگاه بامبرگ رفت و در سال 2000 از رساله دکتری خود دفاع نمود. موضوع رساله دکتری او «اسلام غیرسیاسی: تفکر و عمل عبدالکریم سروش در جمهوری اسلامی ایران» بود. برای فوق دکتری خود بورس گرفته و با همین بورس در فاصله 2003 تا 2005  به لیدن هلند رفت و تحقیق خود را زیر نظر نصر حامد ابوزید انجام داد. عنوان آن «قانون خدا و قدرت مردم - محمد مجتهد شبستری تفسیر سکولار از اسلام» می باشد. 

از کتاب‌های ایشان می توان به کتاب  «اسلام شیعی» (2015)، «تشیع ضد اهل سنت –اهل سنت ضد تشیع» (2013)، «در مسیر یک اسلام دیگر: متون متفکران ایرانی، حسن یوسفی اشکوری، محسن کدیور و محمد مجتهد شبستری» (2009) اشاره کرد.

وی با کمال تأسف اظهار کرد که در حال حاضر دانشگاه‌های آلمان خالی از کرسی شیعه شناسی است و تنها در دانشگاه گوته- فرانکفورت یککرسیبا عنوانحافظوجود دارد که این کرسی که با هزینه تقریبی سالانه ۸۰ هزار یوروو در قراردادی ۳ ساله بین دانشگاه فرانکفورت و رایزنی فرهنگی ایران در آلمان راه‌اندازی شده است. از آنجا که نام اصلی دانشگاه فرانکفورت، دانشگاه گوته است و با توجه به علاقه فراوان گوته به حافظ عنوان «کرسی حافظ» از سوی این دانشگاه تصویب شد. زمینه اصلی این کرسی، ایران‌شناسی و تدریس دروسی از فرهنگ ایرانی است و در همین زمینه، شیعه شناسی هم به عنوان یکی از مولفه‌های قوی فرهنگ ایرانی، در این کرسی تدریس می شود. دکتررضا پورجوادی برای احراز این کرسی انتخاب شده است. در ترم تابستانی 2015 اولین کلاس آشنایی با تشیع برای دانشجویان دوره کارشناسی توسط ایشان ارائه می­شود. موضوع درسی دومی که پورجوادی در اولین ترم، کرسی حافظ ارائه خواهند  نمود «مذهب و فلسفه در دوره صفویه» است. در این دوره به طور خاص به مساله تغییر مذهب در ایران از اهل سنت به تشیع، ورود مبلغان مسیحی به ایران، احیا علاقه به آثار کلاسیک در هر دو زمینه فلسفه و سنت شیعه و سرانجام به گفتمان فلسفه و مذهب در این دوره و خصوصیات و مشخصات آنها میپردازد.

از سال 2015 تلاش‌هایی برای تشکیل کرسی شیعه شناسی در دانشگاه مونستر شده است که به امید خدا زودتر دایر شود.

در مورد کتابهای منتشر شده در حوزه مطالعات شیعی از منظر موضوعیتعداد 72 اثر که در موضوعات مختلف و ابعاد گوناگون مذهب تشیع به زبان آلمانی نگاشته شده را فهرست نموده و آنها از نظر موضوعی ذیل  هفت گروه: 1- تاریخی، 2- سیاسی، 3- علوم قرآن و حدیث، 4- فلسفه و کلام، 5- فقه، 6- فِرق شیعه و 7- هنر و آئینهای شیعی دسته بندی شدند. دراین دسته بندی سال انتشار هر اثر نیز مورد توجه بوده است. اطلاعاتی که بدست آمد از جهاتی، جالب توجه است. با بررسی آثار چاپ شده مرتبط با تشیع بدست آمد که بیشترین آثاری که در مورد این مذهب به زبان آلمانی نگاشته شده­ اند، مربوط به دوران پس از انقلاب اسلامی در ایران است، به این معنی که در فاصله سال‌های 1979/1358 تا سال 2015/1394 تعداد 55 عنوان کتاب در مورد شیعه نگاشته شده است.

با توجه به فضای سیاسی حاکم در روابط ایران با دیگر ملت‌ها پس پیروزی انقلاب نزدیک به نیمی از آثار منتشر شده با فراوانی 32 اثر در مورد  موضوعات سیاسی مرتبط با تشیع تالیف و تولید شده است. پس از آن سه موضوع تاریخ تشیع و فِرَق شیعه –که شاید از منظری دیگر این دسته را هم در ذیل تاریخ تشیع به حساب آورد –  و کتب فلسفی –کلامی هر کدام با تعداد 11 اثر و در مجموع 33 اثر به طور مشترک، رتبه دوم را در آثار منتشر شده­ی مرتبط با تشیع به خود اختصاص داده است. در این سه دسته نیز بیشتر آثار در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی درایران نگاشته شده و نشان دهنده این است که این واقعه را می­توان نقطه عطفی در مطالعات شیعی در غرب و از جمله آلمان به حساب آورد.

 555555

وی در انتها افزود که باید میان شیعه شناسی آکادمیک و شیعه شناسی رسانه ای تفاوت قائل شد، متاسفانه شیعه شناسی رسانه ای از حوزه نفوذ بیشتری برخوردار است و این رسانه ها هستند که جهت دهنده و هدایت دهنده فضای فکری جامعه هستند عمده فضای شیعه شناسی در دست رسانه‌هاست که تصویر نادرستی را از تشیع ارائه می‌دهند.


666666

نقل مطالب با ذکر منبع و عنوان « مرکز پژوهشی جامعه المصطفی مشهد » بلامانع است.

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 16 بهمن 1396 12:34
  • اندازه قلم