کرسی نقد کتاب راه‌های شرعی سپرده‌گذاری در بانک‌ها

کرسی نقد کتاب با عنوان «راه‌های شرعی سپرده‌گذاری در بانک‌ها» تالیف حجت الاسلام و المسلمین احمدی به همت مرکز پژوهشی مشهد برگزار گردید. نقد این کتاب را حجت الاسلام و المسلمین دکتر ایروانی عهده دار شدند.

کرسی نقد و بررسی کتاب «راه‌های شرعی سپرده‌گذاری در بانک‌ها»

 

آغاز نشست توسط «حجت‌الاسلام‌والمسلمین واعظ زاده»

عرض سلام و خیرمقدم به یکایک عزیزان به‌ویژه اساتید محترم که وقت خودشان را در اختیار ما قرار دادند. یکی از دغدغه‌های امروزی مردم در عرصه اقتصاد، مسئله مشروعیت و چگونگی سپرده‌گذاری در بانک‌ها از نگاه فقهی است. در پاسخ به این نیاز، جناب استاد احمدی در قالب پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود، مطالعات خود را انجام داده و نتایج آن در کتابی با عنوان «راه‌های شرعی سپرده‌گذاری در بانک‌ها» چاپ شده است. این کتاب بحمدالله در مدتی کوتاهی مورد اقبال فراوان جامعه علمی قرار گرفت و هم‌اکنون به چاپ دوم رسیده است. ازآنجایی‌که متأسفانه در حوزه‌های علمیه به مسائل اقتصادی روز کمتر پرداخته می‌شود، بر آن شدیم تا با نقد و بررسی این کتاب ارزشمند، علاوه بر معرفی آن و ایجاد انگیزه در این‌چنین موضوعات مبتلابه، سرفصلی جدید را در زمینه برگزاری جلسات نقد کتاب آغاز نماییم. البته با توجه به محتوای کتاب، این جلسه در عین عنوان کرسی نقد کتاب، می‌تواند کرسی نظریه‌پردازی و نوآوری هم باشد؛ لذا ازاین‌جهت هم امیدواریم مفید فایده و مثمر ثمر واقع گردد.

برای نقد این کتاب، جناب آقای دکتر ایروانی از اساتید محترم دانشگاه علوم اسلامی رضوی قبول زحمت فرمودند. انشاءالله بعد از عرایض بنده، حجت‌الاسلام‌والمسلمین احمدی توضیحات اجمالی درباره ساختار و محتوای کتاب بیان می‌فرمایند و در ادامه حجت‌الاسلام‌والمسلمین ایروانی نقدهای خویش را ارائه خواهند نمود. در خاتمه بعد از شنیدن پاسخ‌های استاد احمدی به نقدهای وارده، در حد اقتضای جلسه، پرسش و پاسخ حضار محترم را خواهیم داشت.

معرفی اجمالی توسط مؤلف کتاب: «حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدحسین احمدی»

از مسئولین محترم مرکز پژوهشی مشهد تشکر می‌کنم که این جلسه را برگزار نمودند و نیز از حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر ایروانی تشکر می‌کنیم که وقت گذاشتند و کتاب را مطالعه و بررسی نمودند.

در ابتدا یک معرفی اجمالی از کتاب انجام می‌شود. هدف اصلی و اولیه‌ای که باعث شد این کتاب نوشته شود، این بود که سپرده‌گذاری‌هایی که امروزه در بانک‌ها به‌صورت متعارف انجام می‌شود، آیا از نوع معاملات شناخته‌شده مثل قرض و مضاربه و امثالهم است یا یک قرارداد جدیدی است. بعد از بررسی این موضوع، می‌خواستیم بررسی کنیم که برفرض قبول سپرده‌گذاری به‌عنوان یک قرارداد جدید، آیا این قرارداد سپرده مشروع هست یا نه؟ یعنی ابتدا موضوع شناسی و بعد حکم شناسی.

به‌طور اجمالی، کتاب حاضر را می‌توان در سه بخش معرفی کرد: ساختار، روش و محتوا.

ازلحاظ ساختاری کتاب از یک مقدمه و هفت فصل تشکیل‌شده است. مقدمه دربردارنده معرفی اجمالی و فصل اول شامل کلیات تحقیق مانند اهداف، پیشینه، ضرورت و ... است. در فصل دوم به بانک، بانکداری و اصطلاحات مطرح در بانک و بانک داری پرداخته شده است. فصل سوم کتاب نیز مروری بر موازین فقهی معاملات ازجمله اصل صحت در قراردادهایی مانند قرض، مضاربه، ودیعه، عاریه و ... می‌باشد که این‌ها مسائلی است که در جریان شناخت ماهیت سپرده‌گذاری به آن نیاز داشتیم. در فصل چهارم تا ششم، ماهیت سپرده‌گذاری در بانک‌ها موردبحث و بررسی قرار گرفته است و در پایان به این نتیجه رسیده‌ایم که دیدگاه‌های فعلی مشروعیت سپرده‌گذاری که در باب سپرده‌گذاری همانند قرض، وکالت، مشارکت و ... مطرح هستند، ناتمام است؛ بلکه باید گفت سپرده‌گذاری یک قرارداد و عقد جدیدی است. در فصل آخر کتاب با عنوان نتایج و پیشنهادات، پیشنهاداتی را عرضه کرده‌ایم و ازجمله پیشنهادات این است که در فقه جای یک مطلب خالی است و آن هم موضوع شناسی است که برای صدور حکم موضوع شناسی خیلی اهمیت دارد.

محور بعدی، ویژگی‌های روشی این کتاب است.

  • ویژگی اول این است که سعی شده در این کتاب هر مسئله و دیدگاهی که مطرح شده است به‌اندازه‌ای که لازم باشد، آن مطلب تقویت شده باشد و از آن دفاع شود؛ یعنی تمام دلایلی که قابل‌طرح بوده است ارائه شده است.
  • ویژگی دوم، مستندسازی و استدلالات کافی برای دیدگاه‌های مطرح و دیدگاه مختار است.
  • ویژگی سوم، ازنظر نگارنده سیر منطقی بحث و روشمند بودن مباحث می‌باشد که سعی کرده‌ایم دیدگاه‌ها را با مبانی فقهی و اصولی موجود، مطرح و تطبیق نماییم.

اما در قسمت محتوایی که محور سوم معرفی کتاب است بخشی از مطالب مهم عرض می‌شود.

مطلب اول، بحث اصل صحت در عقود و قراردادها است. معنای این مطلب این است که ما یک قانون کلی عقلایی و شرعی داریم به این مبنا که اگر یک معامله در میان عقلا مرسوم شد و عقلایی بود و دلیلی بر منعش از سوی شارع نداشتیم آن معامله صحیح و لازم‌الاجرا خواهد بود. این به درد جایی می‌خورد که انسان یک قراردادی را می‌بیند مثل بیمه و نمی‌داند که جایز است یا نه؛ که با این اصل، صحت آن قرارداد مطرح می‌شود.

مطلب دوم بحث ربا است. در اینجا باید ابتدا این سؤال را مطرح کنیم که واقعاً مورد ربا چه جایی است؟ با بررسی منابع فقهی به این نتیجه می‌رسیم که ربا فقط در سه مورد حرام است:

  • مورد اول: تمدید دین که به‌موجب مهلت گرفتن مدیون هنگام پرداخت دین، دائن بر طلب خود بیفزاید.
  • مورد دوم: قرض ربوی است که اگر کسی چیزی را به دیگری قرض داد، حق ندارد بیشتر بگیرد.
  • مورد سوم: معامله ربوی است که دو تا کالای هم‌جنس به شرطی که کیلی و وزنی باشند، یک‌طرف بیشتر باشد.

در این سه مورد ربا حرام است و هر جا در این سه مورد داخل بود حق اضافه گرفتن نداریم، چراکه ربا می‌شود؛ اما اگر خارج از این سه مورد باشد، حرام نیست.

 

مطلب سوم درباره سپرده‌گذاری در بانک‌هاست. گفته‌ایم سپرده‌گذاری یک عقد جدید است. آن چیزی که در ذهن سپرده‌گذار و بانکدار است این است که سپرده‌گذار پولش را به بانک بدهد و حق استفاده از پول را به یک مدتی به او واگذار نماید و در مقابل، مبلغ یا خدمات معینی بگیرد. در این عقد جدید، بر اساس مطلب اول، اصالت صحت عقود به‌عنوان مقتضی عمل کرده و این عقد را هم دربر می‌گیرد و بر اساس مطلب دوم، مانعی ازجمله ربا وجود ندارد. به عبارت طلبگی مقتضی موجود و مانع مفقود است. خلاصه آنکه با این مبنا، عقد سپرده‌گذاری، دارای مشروعیت فقهی بوده و نیاز نیست قانون بانکداری اسلامی و بدون ربا بنویسیم؛ بلکه همان امر ارتکازی و عقلایی جاری در بانک‌ها، شرعی، مجزی و مکفی است.

 

نقد کتاب توسط ناقد کتاب: «حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر جواد ایروانی»

بسم‌الله الرحمن الرحیم. سلام عرض می‌کنم و تشکر می‌کنم از حضور همه سروران محترم و همچنین خدا قوت می‌گویم به جناب آقای احمدی که این کتاب را تألیف کرده و به این مباحث ورود پیدا کرده‌اند. از ما طلبه‌ها انتظار می‌رود که در مباحث موردنیاز جامعه اسلامی ورود پیدا نماییم و خلأهایی را که وجود دارد، با استفاده از مبانی شرعی پر کنیم.

بحمدالله نقاط قوتی که می‌خواستم عرض کنم را خود مؤلف محترم بیان فرمودند. این کتاب سبک عالمانه‌ای دارد و روش طلبگی در آن رعایت شده است، مثلاً اگر یک روایتی نقل کرده‌اند سند آن را نیز مطرح کرده‌اند. همچنین کتاب از یک سیر منطقی قابل‌قبول برخوردار است. نکته دیگر اینکه از نظرات اساتید فن و منابع موجود استفاده خوبی شده است. از همه مهم‌تر اینکه نویسنده در این کتاب ایده دارد و خود این یک ارزش بزرگ است؛ یعنی ممکن است ده‌ها صفحه اول مطالبی باشد که به‌صورت مقدمه‌ای باشند، لکن در پایان به آن ایده اشاره دارد.

قبل از ورود به بحث مقدمه‌ای عرض کنم. مستحضر هستید که ساختار فعلی بانک چندین سال قبل در غرب به وجود آمده است و در نودونه درصد سیستم بانکداری فعلی، پول‌های مردم را می‌گیرند و ظاهر قضیه این است که قرض است و به مردم سود می‌دهند. از آن‌طرف به مردم وام می‌دهند و ظاهر این است که قرض است و لذا تقریباً صدسال پیش که در جهان اسلام جرقه‌های بیداری اسلامی از بعدهای اقتصادی آن زده شد، به این فکر افتادند که آیا این بانکداری درست است یا نه یا در واقع ربوی است یا خیر؟ که در آن زمان نظریه‌های مختلفی مطرح شد که یکی دو نظریه را هم مؤلف محترم در کتاب آورده‌اند.

امروزه به‌طورکلی دو نوع بانکداری داریم: بانکداری متعارف یا غربی و بانکداری اسلامی که هر دو مشغول به کار هستند. در برخی از کشورها مثل کشور مالزی و حوزه خلیج‌فارس خیلی پیشرفته هم کار می‌کنند. در کشور ما از سال 62 عملیات بانکداری بدون ربا تأیید شد و از اول سال 63 شروع به اجرا شدن کرد و تا همین‌الان اجرا می‌شود که اسمش قانون عملیات بانکداری بدون ربا است.

چون بسیاری از مباحث ممکن است ناظر به قانون کشور ما هم باشد این نکته را عرض کنم که در قانون کشور ما پول‌هایی که بانک‌ها از مردم می‌گیرند، به سه نوع است: حساب‌جاری، حساب پس‌انداز و سرمایه‌گذاری (کوتاه و بلندمدت).

آن موردی که متعارف است و غالب است این می‌باشد که دو مورد اول یعنی حساب‌جاری و حساب پس‌انداز، ماهیت قرض دارد. حساب‌جاری این است که سرمایه‌گذار پولش را در بانک می‌گذارد و در مقابل به وی دسته‌چک می‌دهند و لذا یک ریال به شما سود نمی‌دهند. حساب پس‌انداز قرض‌الحسنه نیز به این صورت است که اگر چند سال هم در بانک باشد، یک ریال به وی سود نمی‌دهند. این دو را معمولاً می‌گویند قرض است و بانک‌ها هم سود نمی‌دهند. درباره سرمایه‌گذاری نیز راه متعارف وکالت است؛ یعنی سرمایه‌گذار به بانک وکالت می‌دهد که بانک با آن پول کار اقتصادی انجام دهد و علی‌الحساب مثلاً نه درصد سود به وی دهد و در پایان سال جاری محاسبه می‌کنند که اگر بیشتر شد مابه‌التفاوت را می‌دهند و اگر کمتر شد از جیب خودشان گذاشته‌اند.

فرضیه مؤلف کتاب این است که به جای انجام این کار، هر سه را می‌گوییم یک عقد جدید است به نام سپرده‌گذاری که نه قرض باشد و نه وکالت؛ بنابراین زمانی که سپرده‌گذاری شد در این عقد تملیک صورت نمی‌گیرد تا قرض و ربا انجام بگیرد؛ لکن چند سؤال اصلی و برخی هم جزئی وجود دارد که اگر وقت شد مطرح می‌کنم.

نکته اول: مطالب مخصوصاً از صفحه 143 به بعد، ناظر به بانکداری متعارف و غربی است؛ اما پاورقی‌ها معمولاً از کتاب‌هایی است که در باب بانکداری اسلامی یا بانکداری کشور ایران نوشته شده است و ارجاعات به آن می‌خورد. لذا سردرگمی برای خواننده ایجاد می‌شود که محل بحث بانکداری غربی است یا اسلامی یا بانکداری در کشور خودمان که عملیات بانکی بدون ربا است. البته مؤلف در توضیحات شفاهی خود تصریح فرمودند که بانکداری متعارف مدنظر است؛ بااین‌حال اگر یک مقدمه‌ای می‌آمد و این را توضیح می‌داد و محل بحث مشخص می‌شد، خوب بود.

نکته دوم: با توجه به اصل فرضیه که سپرده‌گذاری یک عقد جدید است، انتظار داشتیم که در صفحه 143 به‌صورت خیلی خلاصه اصل فرضیه را مطرح بفرمایید. بعد از تعریف نیز باید شرایط و احکام و ... مشخص بشود و من پیشنهاد می‌دهم که اگر این کار انجام بشود کار پخته‌تری بشود.

نکته سوم: در صفحه 263 فرموده‌اند «ماهیت سپرده دیداری ...» و گفته‌شده که در مقابل انتفاع از سرمایه، بانک خدمتی ارائه می‌دهد؛ حال‌آنکه درباره سپرده و به‌ویژه جاری بانک فقط یک دسته‌چک می‌دهد که به نظرم خدمت محسوب نمی‌شود.

نکته چهارم: بر مبنای کار فعلی بانک‌ها، اگر فرد این پول را به بانک قرض بدهد و در مقابل بانک به وی سود بدهد، ربا می‌شود ولی طبق فرضیه ایشان، فرد پول را به بانک تملیک نمی‌کنید و لکن حق انتفاع از این پول را به بانک واگذار می‌کند. اگر ما به این روش سپرده‌گذاری را توجیه کنیم، رباخواری به همین روش در همه‌جا حل می‌شود؛ یعنی یک‌راه فرار از ربا مطرح می‌شود و راه‌های فرار از ربا که آیات عظام مکارم و مرحوم امام و برخی دیگر آن را واقعاً حرام می‌دانند!

سؤال من این است که ما از همین فرضیه می‌توانیم در همه قرض‌ها استفاده بکنیم و با همین ترفند تمام رباها را می‌توانیم حلال کنیم. مرحوم امام (ره) می‌فرمایند اگر قرار باشد که رباخواری با این ترفند به این راحتی حل بشود چرا در زمان پیامبر صلی‌الله علیه و آله این ترفند اجرا نشد. لذا اگر قرار بود با ترفندهای ساده حلال بشود چرا عنوان جنگ با خدا را مطرح کرده‌اند. این اشکال عمده بنده است و از نظریات ایشان استفاده می‌کنیم.

پاسخ‌های مؤلف کتاب: «حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدحسین احمدی»

بسیار تشکر می‌کنم از جناب آقای دکتر که زحمت کشیدند و کتاب را مطالعه نمودند و نکاتی را که لازم است را دقت فرمودند. مطلب اصلی که دغدغه همه افراد است این می‌باشد که بالاخره مردم از حرام به‌سوی حلال فرار می‌کنند و به نظر می‌رسد اشکالی در این قضیه وجود نداشته باشد.

جواب اساسی سؤال ایشان این است که اولاً، این راه‌کار پیشنهادی اساساً حیله نیست؛ چراکه حیله زمانی است که ماهیت ربوی مفروض و مسلم است و شما می‌خواهید فرار کنید؛ اما در اینجا اصلاً ماهیت ربوی نیست.

ثانیاً، راجع به اینکه یک راهی ارائه شد که مردم می‌توانند استفاده کنند و تمام سپرده‌های خود را از این طریق توجیه کنند! در این باره باید بگوییم که این راه‌کار پیشنهادی در قرض‌های مصرفی به‌هیچ‌وجه قابل جریان نیست؛ زیرا در قرض‌های مصرفی فرد مدیون، حق انتفاع را نمی‌گیرد، بلکه می‌خواهد اصل پول را مالک بشود تا مثلاً برای مریضش دارو بخرد یا آنکه بچه‌اش را داماد کند و ...

ثالثاً، اگر دو طرف نیتشان قرض باشد که تملیک پول به‌طرف باشد، آنگاه دریافت زیاده به هر عنوانی که باشد، ربا و مسلماً قرض ربوی می‌شود؛ بنابراین این راه‌حلی که ارائه شده است فقط در سپرده‌های سرمایه‌گذاری که قصد طرفین همان سرمایه‌گذاری باشد قابل جریان است و نه در سپرده‌های با نیت قرض.

رابعاً، در راه‌حل پیشنهادی، فقط به سپرده‌گذاری پرداخته شده است؛ اما درباره وام‌های بانکی صورت و ماهیت متفاوتی دارد.

در پایان از همه عزیزان، به‌ویژه رئیس محترم مرکز پژوهشی تشکر می‌کنیم که زحمت تشکیل و برگزاری این جلسه را کشیدند.

اختتامیه نشست: «حجت‌الاسلام‌والمسلمین واعظ زاده»

مجدداً از مؤلف و ناقد محترم کتاب تشکر و قدردانی می‌نمایم. همچنین از همین فرصت استفاده کرده و به طلاب محترم و گران‌قدر خواهر و برادر عرض می‌کنم که مرکز پژوهشی آمادگی دارد تا نشست‌های مشابهی را در کلیه مدارس مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس برگزار نماید؛ لذا کسانی که نقد یا نظریه‌ای دارند می‌توانند با مراجعه به مرکز پژوهشی مشهد، نسبت به برگزاری آن اقدامات لازم را انجام دهند. در پایان از حضور و همراهی یکایک دوستان نهایت تشکر و قدردانی را دارم.

نقل مطالب با ذکر منبع و عنوان « مرکز پژوهشی جامعه المصطفی مشهد » بلامانع است.

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در پنج شنبه, 03 اسفند 1396 15:50
  • اندازه قلم
محتوای بیشتر در این بخش: « تجربه‌های تمدنی بشریت