گزارش دومین سمینار علمی پژوهشی پژوهشکده بین المللی امام رضا علیه السلام

اولین سمینار علمی پژوهشی با عنوان «اخلاق جنگ و صلح در اسلام، مسیحیت و فلسفه اخلاق معاصر» در تاریخ 1398/02/17 به همت گروه مطالعات تطبیقی اسلام و ادیان در محل پژوهشکده بین‌المللی امام رضا علیه‌السلام توسط جناب آقای دکتر روح الله موحدی و با حضور رئیس محترم پژوهشکده بین‌المللی امام رضا علیه‌السلام، مسئولین محترم گروه‌های پژوهشی و جمعی از پژوهشگران محترم پژوهشکده برگزار گردید.

 

سمینار علمی پژوهشی «اخلاق جنگ و صلح در اسلام، مسیحیت و فلسفه اخلاق معاصر »

 

معرفی طرح پژوهشی و در آمدی بر آن توسط حجت‌الاسلام‌والمسلمین مروی

مساله صلح پایدار، همیشه بعنوان یکی از مهمترین دغدغه ها و آرمانهای بنیادین بشر بوده است و می توان گفت یکی از اصلی ترین گمشده های بشر در طول حیات خود می باشد . رسیدن به این آرمان آنقدر برای  انسان ها مهم بوده است که از هر روشی برای دستیابی به آن استفاده کرده است وحتی بارها جنگهای فراوانی برای حصول آن یا حفظ آن به راه انداخته است !

به طور کلی سه دیدگاه در مورد جنگهای بشری وجود دارد :

  • دیدگاه اول معتقد است که این جنگها براساس بعد طبیعی و شرور انسان، امری طبیعی است و چنانکه منازعات در حیات وحش را نمی توان متصف به صفات خوب و بد و عادلانه و ظالمانه کرد جنگهای بشری هم براساس بعد حیوانی انسان و جهت تنارع بقا ،امری عادی و عاری از ارزش گذاری می باشد .

 

  • دیدگاه دوم معتقد است هرگونه جنگی ناپسند و غیر اخلاقی است. بر اساس تسامح حداکثری این دیدگاه در عالم هیچ چیزی ارزش آن را ندارد که بخاطر آن انسانی کشته شود. براساس برخی از متون دینی راه حل رهایی از جنگها این است که « با شریر مقابله نکنید هرکه به رخساره تو طپانچه زد طرف دیگر را نیز به سوی او بگردان و اگر قبای تو را گرفت عبای خود را هم به او بده» در این صورت هیچ جنگی اخلاقی نخواهد بود .

 

  • دیدگاه سوم معتقد است که اگرچه جنگ امری ناپسند است اما گاهی اوقات برای برقرار صلح و عدالت و یا حفظ آن ناگزیر از جنگ هستیم .

 

 حال سوال این است که چگونه می توان این سه دیدگاه را ارزیابی کرد ؟

به نظر می رسد بهترین راه ارزیابی این سه دیدگاه استفاده توامان از عقل و ایمان انسان ها است چون تجربه نشان داده است که استفاده از هریک از این دو به تنهایی می تواند منشاء سوء استفاده بشر در به راه انداختن جنگهای وحشیانه باشد. طرح و سمینار پژوهشی امروز هم در واقع در پی به دست آوردن همین رای عقل و ایمان انسانها می باشد که با توجه به فراوانی آموزه های دو دین اسلام و مسیحیت و تقابل تاریخی آنها با هم و نیز فراوانی مخاطبان آنها ، این دو دین انتخاب شده اند و البته بررسی آراء حکمای معاصر نیز لازم و ضروری خواهد بود.

 

ارائه گزارش وتبیین یافته های علمی توسط دکتر روح الله موحدی

بنام خداوند بخشند مهربان. در ادامه مباحثی که استاد محترم، جناب آقای مروی فرمودند، به‌طور کلی درباره اخلاق جنگ و صلح جنگ سه دیدگاه عمده وجود دارد:

 

 * نظریه واقع‏گرایی:

واقع‏گرایی می‎گوید که جنگ و کشتار فراتر از قلمرو اخلاق است و لذا نمی‏توان از منظر اخلاقی درباره آن حکمی صادر کرد. ازآنجاکه طبق این دیدگاه، هیچ جنگ و کشتاری از لحاظ اخلاقی مذموم نیست، به یک معنا می‏توان گفت که واقع‎گرایی جانب جنگ را می‏گیرد.

 

 * نظریه صلح‏گرایی:

 اما صلح‏گرایی دقیقاً مقابل واقع‎گرایی قرار می‎گیرد. طبق این دیدگاه، جنگ و کشتار به هیچ وجه جایز نیست و لذا تمامی جنگ‏ها و کشتارها از لحاظ اخلاقی مذموم است. بنابراین این دیدگاه همیشه جانب صلح را می‎گیرد.

 

 *  نظریه جنگ عادلانه:

 در این میان، نظریه جنگ عادلانه موضعی میانه اتخاذ می‌کند که بر اساس آن، برخی جنگ‎ها (جنگ‎های ناعادلانه) از لحاظ اخلاقی ممنوع است و برخی دیگر (جنگ‎های عادلانه) از لحاظ اخلاقی جایز. بنابراین این دیدگاه گاهی جانب جنگ را می‎گیرد و گاهی جانب صلح را.

 

از هر سه دیدگاه فوق، بهویژه از دیدگاه سوم، خوانش‏های بسیار متنوعی وجود دارد. به هرحال، به کل این مباحثی که حول این سه دیدگاه عمده و خوانش‏های زیرشاخه آنان وجود دارد اخلاق جنگ و صلح گفته می‏شود. همان‌طور که می‏بینیم این دیدگاه عمده و خوانش‏های زیرشاخه آنان درباره اخلاق جنگ و صلح مواضع متفاوت و بالتبع توصیه‏ها و تجویزهای متفاوتی دارند. از آنجا که هم اخلاق برای ما اهمیتی اساسی دارد و هم جنگ و صلح مسئله جهان امروز ماست، باید موضع خود را در قبال این سه دیدگاه و خوانش‏های زیرشاخه آنان مشخص کنیم.

 به‏ راستی کدام یک از این دیدگاه‏ها درست است؟

 *  آیا هیچ جنگ و کشتاری ممنوعیت اخلاقی ندارد؟

 *  یا همه جنگ و کشتارها از لحاظ اخلاقی ممنوع است؟

* یا جنگ و کشتار در برخی موارد اخلاقاً جایز است و در برخی موارد اخلاقاً ممنوع؟

در کدام موارد جایز است و در کدام موارد ممنوع؟

‎ شیوه های بررسی این پرسش ها :

شیوه اول: به  سراغ متون دینی برویم و ببینیم که از مجموع آن‏ها کدام یک از این سه دیدگاه استفاده می‏شود.

شیوه دوم : با اتکا به شهودها، تاملات و استدلال‏های عقلی اخلاقی موضع خود را در این خصوص مشخص کنیم.

شیوه سوم: نیز این است که هم‌زمان هم از متون دینی کمک بگیریم و هم از مباحث عقلی.

  

از میان این سه روش، روش سوم در عین جامع‏تر بودن، بهتر نیز هست. دلیل این مدعا این است که اکثر دین‏باوران ایمان‏گرای حداکثری نیستند که هیچ ارزشی برای تأملات عقلانی قائل نباشند، بل کسانی‏اند که برای عقل ارزش قائل‏اند و دین را سازگار با عقل می‏دانند. نوشتار حاضر می‏کوشد که اخلاق جنگ و صلح را به‏طور مقایسه‏ای، هم از منظر دینی و هم از منظر عقلی بررسی کند.

 

 نوشتار در بخش دینی به بررسی دو دیدگاه مختلف می‏پردازد:

*  دیدگاه اسلامی

در بخش بررسی دیدگاه اسلامی، نوشتار تمرکز اصلی خود را روی خود آیات و روایات می‏گذارد، بااین‏حال، به برداشت‏های مختلف و احیاناً متضاد فقها و مفسران از آیات و روایات نیز نیم‏نگاهی دارد و ‎میکوشد در حد توان خود به ارزیابی آن‏ها بپردازد

 * دیدگاه مسیحی

در بخش بررسی دیدگاه مسیحی نیز نوشتار روش مشابهی را در پیش می‏گیرد؛ یعنی در عین اینکه تمرکز اصلی خود را روی کتاب مقدس می‏گذارد، سراغ منابع درجه‌دو نیز رفته و برداشت‌های علمای مسیحی از متون دینی‏شان را مدنظر قرار می‏دهد.

* بخش دیدگاه های  عقلی:

عقلی  نیز، نوشتار روی دیدگاه‏های مطرح کنونی در حوزه فلسفه اخلاق کاربردی تمرکز می کند ‎ فیلسوفان مطرح معاصری همچون مایکل والزر، جف مک‏ماهان، دیوید رودین، لاری مِی، سِت لازار، دیوید لوبان، تامس هورکا، اندرو فیلا، هنری شو و... ‎اجمال گزارش، دسته‎بندی و ارزیابی می‌کند.

 

*  واقع‏گرایی

در یک تقسیم‌بندی واقع‌گرایی به دو نوع توصیفی و توصیه‏ای تقسیم می‌شود:

1-  واقع‎گرایی توصیفی

خود به دو نوع قوی و ضعیف قابل تقسیم‌بندی است.

* واقع‌گرایی توصیه ‏ای ابتدا به دو نوع مصلحت‌اندیشانه و اخلاقی تقسیم می‌شود.

 و در گام بعدی، هریک از این دو به‌نوبه خود به دو نوع قوی و ضعیف قابل قسمت هستند. به این ترتیب، شش روایت مختلف از واقع‏گرایی را می‏توان از هم تفکیک کرد.

* واقع گرایی توصیفی قوی: معتقد است ما به شکل معناداری نمی‌توانیم درباره رفتار دولت‌ها در زمینه مفاهیم و قضاوت‌های اخلاقی صحبت نماییم. تنها نوع سخن معنادار در رابطه با روابط بین‌الملل متمرکز بر قدرت، امنیت و منافع است. مفاهیم اخلاقی در حوزه مسائل بین‌المللی کاربرد ندارد.   

*واقع گرایی توصیفی ضعیف : معتقد است با آنکه می‌توان به شکل معناداری عملکرد دولت‌ها را ارزیابی اخلاقی نمود، اما این یک واقعیت است که در حال حاضر دولت‌ها طوری عمل می‌کنند که منافع ملی آن‌ها تأمین شود. دلیل آن‌ها برای این کار، همان مشکل عدم وجود تضمین در روابط بین‌الملل است.

 

‎2- واقعگرایی توصیه ‏ای اخلاقی:

این است که صرف‌نظر از اینکه دیگر کشورها چگونه عمل می‌کنند، یک کشور اخلاقاً باید در عرصه بین‌الملل طوری عمل نماید که منافع ملی خودش تأمین شود. در مقابل روایت ضعیف از واقع‎گرایی توصیه‏ای اخلاقی نحوه عمل دیگران را مهم می‌داند. بر اساس این دیدگاه، تنها در صورتی که دیگر کشورها به‌صورت جدی و سیستماتیک متمایل به خود باشند، دولت اخلاقاً ملزم است که صرفاً در پی دستیابی به منافع ملی خود باشد.

روایت قوی از واقع‏گرایی توصیه‏ای مصلحت‌اندیشانه مدعی است که در عرصه سیاست هرگز مصلحت نیست که به‎مقتضای اصول اخلاقی عمل کرد. در مقابل روایت ضعیف از این دیدگاه معتقد است که در صورتی که دیگر کشورها پایبند به اصول اخلاقی نباشند، مصلحت نیست که به اصول اخلاقی در عرصه سیاست پایبند بمانیم .هر یک از این شش روایت از واقع‏گرایی دلایلی دارد و با اشکالاتی مواجه است که در اصل کنفرانس به آن‏ها اشاره شد و در طرح نهایی نیز به‌تفصیل موردبحث قرار خواهد گرفت.

 

صلح‏گرایی:

صلح‌گرایی را نیز می‏توان از زوایای گوناگون به انواع مختلفی همچون:

*  صلح‌گرایی مطلق

*  مشروط، حداقلی

*  مشروط حداکثری

*  عام و خاص تقسیم نمود.

صلح‌گرایی مطلق به‌طور حداکثری و به نحو پیشینی هر نوع جنگ و خشونتی را محکوم می‌کند.

صلح گرایی مشروط این مطلق انگاری در جنگ را نمی پذیرد و حتی در برخی از شرایط آن را مجاز و یا حتی ضروری می‌داند. صلح گرایی مشروط غالبا با توسل به مستندات تاریخی نوعی خاص از جنگ، برای نمونه جنگ هسته ای یا تمام جنگ های دوران معاصر را که در آن از ابزارهای کشتار جمعی استفاده می شود، ممنوع می داند.

صلح‌گرایی حداکثری هر نوع استفاده از نیروی نظامی را حتی در مقام دفاع در برابر متجاوزان و ستمگران و یا برای حمایت از حقوق بشر، رد می‌کنند. از نظر آنان هر نوع سلب حیات محکوم است. به نحوی که حتی ممکن است شامل محکومیت اعدام، گوشت‌خواری و سقط‌جنین نیز شود. در مقابل صلح‌گرایی حداقلی تنها آسیب رساندن به بی‌گناهان را محکوم می‌کند وبر همین اساس جنگ از آن جهت که مستلزم به خطر انداختن بی‌گناهان است محکوم است.

صلح‎گرایی عام ‎ را برای همه آدمیان واجب می‏داند. در مقابل صلح‎گرایی خاص را محدود به اشخاص یا حرفه‌های خاصی می‌کند.

هر یک از این روایت‏های مختلف از صلح‏گرایی دلایلی دارد و با اشکالاتی مواجه است که در اصل کنفرانس به آن‏ها اشاره شد و در طرح نهایی نیز به‌تفصیل موردبحث قرار خواهد گرفت.

 

نظریه جنگ عادلانه:

نظریه جنگ عادلانه در تقابل با دو دیدگاه واقع‏گرایی و صلح‏گرایی، جنگ‏های عادلانه را جایز و جنگ‏های ناعادلانه را ممنوع می‏داند.

اما چه جنگی عادلانه و چه جنگی ناعادلانه است؟

در پاسخ به این پرسش، نظریه جنگ عادلانه معمولاً بین دو ساحت عدالت اصل جنگ و عدالت شیوه جنگیدن تمایز قائل شده است. نظریه جنگ عادلانه برای هر یک از این دو ساحت شرایطی را معرفی را کرده است که جنگ در صورت برخورداری از آن‎ها در آن ساحت خاص متصف به صفت عادلانه می‏شود. اما اخیراً برخی نظریه‏پردازان جنگ عادلانه، افزون بر این دو ساحت، دو ساحت دیگر را نیز برای تکمیل عادلانه بودن یک جنگ معرفی کرده‎اند: خروج عادلانه از جنگ و عدالت پس از جنگ. به این ترتیب، می‏توان چهار ساحت متمایز را در حوزه عدالت جنگ از هم تفکیک کرد و عدالت را برحسب شرایطی که برای هر یک از این چهار ساحت معرفی شده است، ارزیابی کرد. اما در اینکه در این چهار ساحت، چه شرایطی معتبر است و تفسیر درست از آن شرایط چگونه است، بین نظریه‏پردازان جنگ عادلانه اختلاف‏نظر فراوانی وجود دارد.

 معمولاً نظریه‏ پردازان، در حوزه عدالت اصل جنگ ۶ شرط، در حوزه عادلانه بودن شیوه جنگیدن ۲ شرط، در حوزه خروج عادلانه از جنگ ۳ شرط و در ساحت عدالت پس از جنگ ۷ شرط را به‎عنوان شرایطی برای عادلانه بودن جنگ در این چهار ساحت مطرح می‏کنند. درباره این چهار ساحت مختلف از نظریه جنگ عادلانه و شرایط معتبر در هر ساحت و از آن مهم‌تر درباره تفسیرهای متفاوت از دامنه هر یک از شرایط، در کنفرانس اشاراتی شد که به‌تفصیل در طرح اصلی منعکس خواهد شد.

 

 در بخش پایانی این سمینار علمی، در ادامه پژوهشگران حاضر در جلسه نقدهای خو را به بیانات پژوهشگر عرضه داشته که بعد از ارائه پاسخ از سوی پژوهشگر، جمع‌بندی توسط مدیر محترم گروه، حجت‌الاسلام‌والمسلمین مروی انجام پذیرفته و ایشان از حضور مسئولان و پژوهشگران قدردانی نمودند. 

 


 

 

نقل مطالب با ذکر منبع و عنوان « پژوهشکده بین المللی امام رضا علیه السلام- مشهد مقدس» بلامانع است.

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در پنج شنبه, 17 مرداد 1398 12:40
  • اندازه قلم