اشتراکات معتزله ی قدیم و جدید

نومعتزله یکی از تأثیرگذارترین جریانهای معاصر است که فضا و حجم سنگینی از مباحثات در حوزه ی فلسفه ی دین و کلام جدید را به خود اختصاص داده است. این کلان‌جریانِ عقل‌بنیادِ اسلامی که خود به جریانات و نحله های فکری متنوعی تقسیم می شود. با اینحال این جریان در چندین مسئله مانند حدوث قرآن، نقد حدیث، حسن و قبح عقلی، آزادی اراده و پذیرش اصل منزلة بین المنزلتین با معتزلیان اشتراک دارند.

 

اشتراکات معتزله‌ی قدیم و جدید

سید یحیی موسوی

  

1- مسئله ی حدوث قرآن

می دانیم که معتزله بر حادث بودن قرآن تأکید می کردند. نو معتزلیان می خواستند مفاهیم جدید دنیان مدرن را بر سنت تطبیق دهند. از یکسو به این نتیجه رسیدند که این کار نیاز به اجتهاد دارد، از سویی نیز باب اجتهاد در جهان اهل سنت مسدود بود. آنها به این نتیجه رسیدند که یکی از دلایلی که مانع باز شدن باب اجتهاد می شود، ایده ی قدیم بودن قرآن است. احمد حنبل معتقد بود که قرآن قدیم است و هویتی فراتاریخی و غیرحادث دارد. از این رو با روایات پیامبر قابل نسخ و یا تأویل نیست و در نتیجه احکام قرآنی قابل تغییر و اجتهاد نیست. نومعتزلیان در برابر این دیدگاه، برای اینکه باب اجتهاد و نوآوری را باز کنند، بر حدوث قرآن پای فشرده و ادعا کردند که قرآن متنی تاریخمند است که آموزه های آن در ظرف تاریخی خاصی شکل گرفته و در نتیجه نمی تواند ذاتی فراتاریخی، فرازمانی و فرامکانی (قدیم) باشد. به این ترتیب، باور به حدوث قرآن یکی از اشتراکات معتزله قدیم و جدید است. به باور نصر حامد ابوزید، اشاعره به این دلیل قرآن را ازلی و غیرمخلوق می‌دانند که امر انسانی را در تعارض با امر الهی، انسان را در تقابل با خداوند و جهان بشری را غیرالهی می دانند. ابوزید آشکارا بیان می کند که چنین درکی پیش از آنکه اسلامی باشد، متأثر از دستگاه فکری مسیحیت است. آنها مسیح را فرزند خداوند، ازلی و ابدی می انگاشتند. (ابو زید، 1387: 36)

 

2- نقد حدیث

می دانیم که در جهان اهل سنت، مجموعه های حدیثی مانند صحیح بخاری و صحیح مسلم از ارزش و اعتبار مطلق و بی چون و چرا برخوردارند. در میان معتزله ی قدیم قاضی عبدالجبار معتزلی یکی از نخستین کسانی است که در کتاب شرح اصول خمسه به نقد و بررسی برخی روایات اهل سنت می پردازد. سرانجام در دوران معاصر، نومعتزلیان نیز همانند سلف خود به نقد و بررسی اعتبار احادیث پراختند. تنها تفاوت نومعتزلیان با قدما در این است که در نقد محتوا و درونمایه ی حدیث از سنتِ اعتزال فاصله گرفته و با روشهای هرمنوتیک جدید و پیش فرضهای پوزیتویستی به این کار دست می زنند.

 

3- مسئله‌ی حسن و قبح عقلی

می دانیم که معتزله از نخستین گروههایی هستند که همسو با شیعه مسئله ی حسن و قبح عقلی را مطرح کردند. نومعتزلیان با تمسک به دیدگاههای قدما، دایره ی حسن و قبح عقلی را بسیار گسترده تر از پیش دانسته و بر این باوراند که ما با عقل خود می توانیم به ملاکات و مناطات احکام و آموزه های دینی دست یابیم و سپس بر اساس این ملاکات، در موارد دیگر و به ویژه در مسائل مستحدثه حکم شرعی را کشف کنیم. نو معتزلیان با تمسک به قاعده ی حسن و قبح عقلی تلاش کردند تا قیاس را مدرنیزه کرده و با تطبیق ملاک های عقلی بر مسائل دوران معاصر از یک سو نسخ احکام پیشین را نتیجه بگیرند و از سوی دیگر، احکام جدیدی را متناسب با فهم خود برای مسائل دوره ی جدید بیان کنند.

 

4- مسئله ی آزادی اراده

همانگونه که می دانیم در جهان سنت، در باب افعال و رفتار انسانها سه دیدگاه عمده وجود داشت: جبرگراییِ اشعری، اراده‌گرایی/ تفویض‌گرایی معتزلی و دیدگاه اعتدالی و میانه ی شیعه. نومعتزلیان به شدت بر مسئله ی آزادی اراده ی انسانی پای فشرده  و آن را در تمام وجوه زندگی مؤمنان گسترش دادند.

 

5- اصل «المنزله بین المنزلتین»

بر طبق این اصل، معتزلیان قدیم می گفتند اگر کسی گناه کبیره ای انجام دهد، نه مسلمان است و نه کافر؛ بلکه جایگاه چنین فردی در میان دو گروه دیگر است، ولی اگر در این حالت بمیرد، عذاب جاودانه دارد. نومعتزلیان نیز این اصل را پذیرفتند، اما با ویرایش و پالایش و اختلاس در این اصل، تفسیری باژگونه از آن ارائه کردند که در آن عذاب اخروی نفی و انکار شد. اصل «المنزله بین المنزلتین» مبنای مناسبی برای نظریه پردازی در باب پلورالیسم دینی از نوع نسبی گرایانه ی آن پیش روی نومعتزلیان قرار داد. پیامد و برآیند اصل یادشده آن بود که در گفتمان نومعتزلیان مرزهای میان مؤمن و مشرک، مسلمان و کافر و ... برای همیشه فروپاشید و ایمان دینی در نظریه پردازی های نوگرایان امری نسبی قلمداد گشت.

 

منابع

نو معتزلیان (گفتگوی انتقادی با: نصر حامد ابوزید، عابد الجابری، محمد ارکون، حسن حنفی)، ترجمه‌ی محمد رضا وصفی، تهران: نگاه معاصر، 1387.

نو معتزله و اختلاف آنها با قدماء، علی اکبر عبدالاحدی مقدم، قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1396.

جریان شناسی و نقد اعتزال نو (مجموعه مقالات)، به کوشش محمد عرب‌صالحی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1393.

«جریان شناسی نو معتزله»، جواد گلی، حسن یوسفیان، معرفت کلامی، سال اول، شماره سوم، پاییز 1389.

  

 نقل مطالب با ذکر منبع و عنوان « پژوهشکده امام رضا علیه السلام جامعه المصطفی مشهد » بلامانع است.

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 26 آذر 1397 13:19
  • اندازه قلم