گزارش نشست تخصصی شبهات قرض‌الحسنه و ربا در بانکداری اسلامی

با همکاری مدرسه عالی خواهران، مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس، «نشست تخصصی شبهات قرض‌الحسنه و ربا در بانکداری اسلامی» با حضور حجت الاسلام و المسلمین دکتر سید علی حسینی، پژوهشگر مطالعات اسلامی پژوهشکده امام رضا علیه السلام برگزار شد. ایشان در این نشست تخصصی با طرح شبهه اقتصادی قرض الحسنه و ربا در بانکداری اسلامی به پاسخ آنها پرداختند. پیش فرض های اولیه ذهنی، نگاه منفعت طلبانه و سوء رفتار مدیران اقتصادی از جمله عواملی شمرده می شوند که در طرح این شبهات موثرند. وی در ادامه با بیان سیر تاریخی مبارزه ادیان الهی با نظام ربوی به کارایی نظام بانکداری بدون ربا اشاره کرد.

 نشست تخصصی شبهات قرض‌الحسنه و ربا در بانکداری اسلامی

 

 

حجت الاسلام و المسلمین دکتر سید علی حسینی

 

مقدمه
به اعتقاد همه مسلمانان، قرآن کریم، کلام الهی، کتاب هدایت و مصون از هر گونه خطا و نقص است. از سوی دیگر، بنا به آیات قرآنی، کلام وحی در بردارنده تمام اموری است که در سعادت زندگی فردی و اجتماعی بشر موثر است. در سالهای اخیر کتابی تحت عنوان نقد قرآن با نام مستعار دکتر سُها در فضای مجازی منتشر شد. نویسنده کتاب مدعی است که تحصیلات حوزوی را کاملا فراگرفته و پس از مطالعات فروان به ادعای خودش پی برده است که قرآن کریم دارای نقایص و اشتباهات فروانی است. این فرد در کتاب مذکور تقریباً همه شبهات قرآنی را جمع‌آوری و دسته‌بندی کرده است. به نظر می‌رسد کتاب حاصل کار گروهی بوده است. زبان نوشتاری فارسی و روان دارد که فارسی و گویش ایرانی را می‌رساند. با توجه به استفاده از منابع اهل سنت مانند کتاب بخاري و مسلم و تفسیر طبری و تفسیر الدرالمنثور بنظر می رسد که نویسنده سنی مذهب اشعری مسلک باشد. این نویسنده مجعول مدعی است که قرض الحسنه غیرمعقول و ناعادلانه و در مقابل بانکداری ربوی صحیح است و کارایی دارد.
بخش اول شبهه: غیرمعقول و غیرعادلانه خواندن قرض‌الحسنه
وی با استدلال به ‌ظاهر برخی آیات (سوره بقره، 275-279 و 245) چنین استدلال می‌کند که: فرد قرض دهنده برای به دست آوردن سرمایه‌اش مدت‌ها زحمت‌کشیده است؛ چرا باید از نتیجه‌ تلاشش فرد دیگری سود ببرد! او سپس نتیجه می گیرد قرض‌الحسنه در مقیاس كلان و برای مدت طولانی عملاً امکان‌پذیر نیست.


پاسخ به بخش اول شبهه
بهترین روش برای نقد این‌گونه گفتار روش قرآنی است که می‌فرماید: «ادْعُ إِلى‏ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» (نحل،125).

اولین منشأ پیدایش شبهه: تأثیرپذیری انسان از جهان پیرامون خويش
جهان مادی، محیط زیست و خانواده و مدرسه و تأثیرپذیری از الگوهای علمی فکری و اقتصادی پیش‌فرض‌های ذهنی را بر پایه اصول الحادی برای فرد به وجود می‌آورد که بازتاب‌های آن در روح و روان و کنش‌ها و واکنش‌ او ظهور می‌کند. درنتیجه انسان با نگرش سودجویانه (ربوی) قرض بدون بهره را نوعی سفاهت و غیرمعقول می‌داند. درحالی‌که نگرش دینی به رفتارهای اقتصادی (قرض‌الحسنه) متأثر از آموزه‌های وحیانی است که می‌فرماید: «وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً» (بقره،29)
این خطاب آثار تربیتی دارد که تمام وجود انسان را مطیع و او را برای انجام اوامر و نواهی خداوند متعال آماده می‌سازد در خطاب دیگر به او می‌فرماید: «إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ *وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً» در نگاه انسان متأثر از آموزه‌های وحیانی قرض‌الحسنه بهترین مصداق تعاون، معامله باخدا، نوعی سرمایه‌گذاری برای آخرت است و ربا را جنگ با خدا تعاون بر گناه و خسارت می‌داند.


دومین منشأ پیدایش شبهه: پیش‌فرض‌های ذهنی متاثر از اصول اقتصادی غیر دینی
در نگاه انسانی که متأثر از اصول اقتصادی کاپیتالیستی و کمونیستی است، مال اصالت دارد و همه ارزش انسانی در آن است. لذا این دو نوع نگرش تفاوت اساسی دارد. با این‌وجود مقایسه کردن اقتصاد ربوی با اقتصاد دینی، اولین اشتباه است که انسان را به تعجب واداشته و این رفتار حسنه را سفیهانه و غیرمعقول می‌بیند.


سومین منشأ پیدایش شبهه: رفتارهای سودجویانه مدیران اقتصاد اسلامی
متاسفانه در کشورهای اسلامی در برخی موارد متصدیان صندوق‌های قرض‌الحسنه‌ خصوصی پول مردم را جمع کرده و با آن كار اقتصادی، مخصوصاً تجارت می‌کنند و سودهای كلان به دست می‌آورند و چیزی از سود را هم به مشتریان نمی‌دهند. چنین رفتارهای باعث می‌شود علیه قرآن شبهه کنند که اگر قرآن کارآمد است، پس چرا عدهای خلاف قرآن عمل می‌کنند! بله منکر آن نیستم که در برخی موارد به نام دین به کام برخی از مسلمان نماها است؛ امّا آنچه نویسنده نقد قرآن بیان داشته یک مغالطه بیش نیست. وی رفتارهای سوی مسلمانان را به حساب قرآن می‌گذارد و از آن نتیجه می‌گیرد که چون از صندوق‌های قرض‌الحسنه سوء استفاده می‌شود، پس قرآن ناکارآمد است.
باید گفت: اولاً، این مسئله ارتباط به قرآن ندارد و ثانیاً، آیا این مطلب صحیح است که اگر از بانک‌ اختلاس صورت ‌گرفت، دیگر نباید به بانک‌ها سرمایه‌گذاری کرد؟ آن هم با این توجیه که ممکن است این کار تکرار شود! یا اینکه اگر هواپیمایی سقوط کرد، اگر یک کشتی غرق شد، اگر ازدواجی منجر به طلاق شد، اگر چند نفر بر اثر تصادف فوت کردند، آنگاه باید کل آن قضیه را نادرست پنداشت. پس اصل اولی در همه این‌ها ناکارآمد است!


بخش دوم شبهه: معقول و قابل‌اجرا دانستن ربا
نویسنده مذکور می‌گوید: قرض ربوی، به‌شرط معقول بودن سود، هم عادلانه است و هم قابل‌اجرا. همچنین تمام‌ کارهای عظیم اقتصادی در جهان امروز با تكیه به قرض ربوی ایجاد شده‌اند. علت اینكه رسول خدا (ص) ربا را حرام كرد و مردم را برای قرض‌الحسنه تشویق نمود، برای زمان و محیط شبهه جزیره عربستان مناسب بود؛ کاری امروزه نه قابل‌اجرا است و نه عادلانه. به همین دلیل است که بانک‌های مدعی بانکداری بدون ربا به‌ هیچ‌عنوان نتوانستند، بهره را حذف كنند و نرخ بهره هم‌اکنون بسیار بالاتر از كشورهای سرمایه‌داری است.


پاسخ به بخش دوم شبهه


الف- سیر تاریخی مبارزه ادیان آسمانی با نظام ربوی
نظام بهره یک‌ راه حل بشری برای رسیدن به سود شخصی است. بشر اولیه به دلیل عدم توان نگهداری محصولات خود مجبور بودند به هم دیگر قرض دهند. با گذر زمان و پیدا کردن راه‌حل برای نگهداری به قرض مجانی بی‌میلی نشان ‌دادند. در بین مردم سومر، مصر، بابل، آشور، ایران، هند، چنین، یونان، روم و... ربا رواج پیدا کرد و تبدیل به قانون بهره در نظام اقتصادی گردید.
در مقابل تمامی ادیان آسمانی با نظام ربوی مبارزه نموده‌اند از باب مثال در تورات آمده است: «زمان که مالی را به یهودی فقیر قرض دادی، رفتار تو با او مانند رفتار طلبکار ربادهنده نباشد و از وی مطالبه ربا نکن»؛ «اگر برادرت فقیر شد و دست نیاز به‌سوی تو دراز کرد او را یاری کن، خواه غریب باشد یا هم‌وطن تو؛ او را کمک کن تا همراه تو زندگی کند و از او ربا نگیر و از خدا بترس» (عهد قدیم سفر خروج، باب 22 آیه 25 ص 19. سفر لاویان باب 25 آیه 35-37. سفر تثنیه باب 23 آیه 19.20)
هم‌چنین در انجیل آمده است: «اگر به کسانی قرض دهید که امید بازگرداندن از آن‌ها را دارید، چه فضیلت برای شما دارد، گناه‌کاران نیز برای هم قرض ربوی می‌دهند تا آنها مثل آن را برگردانند» انجیل لقا، فصل 6 آیه 34 و 35. علمای کلیسا نیز هم‌نوا با کتاب مقدس کوشیدند ربا را تحریم نمایند و با بیان فلسفه تحریم ربا مردم را از این کار منع کردند.
قرآن کریم که آخرین کتاب آسمانی مصون از تحریف است برای مبارزه با فقر و تکاثر و همچنین دستیابی به عدالت اقتصادی به مبارزه بی‌امان با رباخواری پرداخته می‌فرماید: اگر ربا را ترک نکنید «فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ»


ب- نگاه یک سویه و منفعت طلبانه
تک‌بعدی نگری تلقی نادرست منفعت و لذت‌جویی صرف جزء شاخصه‌های نظام ربوی است. در اکثر جوامع که بهره و سود، هدف فعالیت اقتصادی قرار گرفته است؛ دو طبقه‌ی استثمار کننده و استثمارشونده به وجود می‌آید و در چنين فضاي عده‌ای قربانی خواسته‌های یک‌مشت سرمایه‌دار می‌شوند و هیچ اختیاری از خود ندارند.
فلسفه حرمت ربا در قرآن مبارزه با تکاثر و اتراف و فقر اقتصادی است که با حذف نظام ظلم ربوی اعتدال اقتصادی در جامعه محقق می‌گردد. در روایتی دلباختگان مال و ذخیره گران مایحتاج مردم را به کرم‌های ابریشم تشبه نموده است که هر چه قدر بیشتر تلاش کند بیشتر در کلاف خود ساخته گرفتار شده ودر آن با غصه می‌میرد.


ج- کارایی بانکداری بدون ربا
بانکداری اسلامی با سازوکارهای بیان شده در فقه اسلامی مانند وکالت مضاربه جعاله و شراکت و... شکل می‌گیرد و می‌توان از بانکداری بدون ربا به‌عنوان الگوی بانکداری دفاع کرد و از ویژگی‌های بانک بدون ربا آن است که سود دهی گاهاً از بانک ربوی کمتر و گاهاً بیشتر است. شاخصه‌های بانک بدون ربا می‌توان چنین بیان کرد که:
• اولاً، مخالف احکام شرع نباشد.
• ثانیاً، در شرایط جاری به‌عنوان یک موسسه سود ده به موفقیت دست یابد.
• ثالثاً، نقش یک سیستم بانکی را ایفا نماید.

 


نقل مطالب با ذکر منبع و عنوان « پژوهشکده امام رضا علیه السلام جامعه المصطفی مشهد » بلامانع است.

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در شنبه, 28 مهر 1397 08:16
  • اندازه قلم