سیر تاریخی معنای اجتهاد در تفکر شیعه- بخش اول

مطالعه و بررسی روایات نشان‌دهنده‌ی تکثر و تنوع دیدگاه­ها درباره­ی موضع معصومین در برخورد با مسئله اجتهاد است. پرسشی که این مقاله درصدد پاسخ‌گویی به آن است این است که معنای اجتهاد در تاریخ هزار و چند سده­ای خود چه تطوراتی را تجربه نموده است؟ و اینکه این تطور معنایی تا چه اندازه متأثر از محیط فرهنگی و اجتماعی و پارادایم­های فقهی بوده است؟ 

 

 

سیر تاریخی معنای اجتهاد در تفکر شیعه (بخش اول)

 

رضا اکبری- پژوهشگر مطالعات اسلامی

 

مقدمه

مطالعه و بررسی روایات نشان‌دهنده‌ی تکثر و تنوع دیدگاه­ها درباره­ی موضع معصومین در برخورد با مسئله اجتهاد است. گاهی اجتهاد مورد تائید قرار می‌گیرد. گاهی مورد مذمت واقع‌شده و امری مردود است و کسی که به اجتهاد بپردازد گویا مرتکب تفسیر به رأی شده و مستوجب آتش می‌شود. بررسی تاریخ فقه اسلامی نیز حاکی از برخوردها و ظهور موضع‌گیری‌های متنوعی در خصوص اجتهاد است.

این نوع تکثر موضع‌گیری ما را به این مطلب رهنمون می‌کند که برداشت واحد از اجتهاد حاکم نبوده و ما شاهد معانی متعددی از اجتهاد بوده‌ایم. مفهوم اجتهاد همواره با زمینه­اش در ارتباط بوده است. درواقع بررسی معنای اجتهاد در بستر تاریخی و اجتماعی آن نشان می‌دهد که معنای اجتهاد بستگی غیرقابل‌انکاری بامعنای تفسیر به رأی و نیز شیوه­ی دین‌پژوهی و به‌ویژه دانش اصول اهل سنت و فرایندهای کلان‌تر بیرون از جوامع مسلمان داشته اگرچه در همه­ی این دوره­ها روح واحدی از اجتهاد نیز قابل ردگیری است به این معنا که عمل اجتهادی در اصول شیعه همواره روشمند و مبتنی بر منابع معتبر بوده است اما برخورد اصولیون محدثین و فقها با مفهوم اجتهاد متأثر از درکی است که در محیط فرهنگی تاریخی و اجتماعی هر عصر است.

پرسشی که این مقاله درصدد پاسخ‌گویی به آن است این است که معنای اجتهاد در تاریخ هزار و چند سده­ای خود چه تطوراتی را تجربه نموده است؟ و اینکه این تطور معنایی تا چه اندازه متأثر از محیط فرهنگی و اجتماعی و پارادایم­های فقهی بوده است؟

 

پیشینه اجتهاد

اجتهاد عموماً به آیات و روایاتی مستند می‌شود از جمله آیه؛ فلولا نفر من کل فرقه منهم طایفه لیتفقهوا فی­الدین ولینفرو قومهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون؛ باید گروهی با اهتمام و تضلع به تفقه در دین فهمی بپردازند و با ارائه‌ی یافته­های علمی دینی مردم را انذار کنند تا آنها نیز از خلاف و خطا در دین‌باوری و دین‌داری بر حذر بمانند (توبه، آیه 122)

مفاهیم همچون موجودات زنده دارای حیات هستند. هر موجود زنده­ای متولد می‌شود. می‌پرورد و فربه می‌شود و یا دستخوش زوال و دگرگونی می‌گردد. مفاهیم نیز از همین سنخ‌اند. یکی از مفاهیم مهم و بنیادین در تاریخ و فرهنگ اسلامی مفهوم اجتهاد است. این مفهوم تقریباً هم‌زمان با شکل‌گیری فرهنگ و تمدن اسلامی در مدینه و عمدتاً پس از رحلت پیامبر گرامی اسلام ظهور نمود. معروف است که بسیاری از صحابه به اجتهاد خود عمل می‌کردند. در میان اهل سنت عمل و روش صحابه حمل بر صحت می‌شود بنا به آنکه بر اجتهاد خود عمل کرده­اند.

تاریخ اجتهاد در اسلام بستگی زیادی به مکاتبی دارد که دیدگاه‌های خاصی راجع به اجتهاد دارند. مکتب اهل سنت تاریخ اجتهادش در هنگام رحلت نبی مکرم اسلام آغاز می‌گردد هنگامی‌که مسلمانان با حالات و وضعیت‌های مختلفی روبرو می­شوند برای مثال سرزمین اسلامی گسترش‌یافته و مسلمانان با تمدن‌ها و فرهنگ‌های متعددی در تعامل‌اند درحالی‌که در بسیاری از موارد نصی از شارع ترسیده است درنتیجه ناچار می‌شوند به اجتهاد روی بیاورند (آصفی،1384، ص 32) البته برخی از دیدگاه‌ها بر این باور است که اجتهاد نه‌تنها در زمان رحلت پیامبر بلکه حتی در زمان حیات وی وجود داشت.

برخلاف تاریخ اجتهاد در نزد اهل سنت بنا به اعتقاد شیعه اجتهاد در شیعه درست از زمان غیبت امام دوازدهم آغاز گشت زیرا تا پیش از آن نیاز مبرمی به آن نبود و شیعیان در مواجهه با مشکلات و مسائل به حجت خدا روی آورده و از آنان پاسخ می‌طلبیدند (آصفی،1384، ص 33)

تاریخ اهل سنت یک تاریخ سه مرحله­ای است: 1. تاریخ رواج و شیوع اجتهاد. 2. دوره تعطیل شدن اجتهاد. 3. دوره احیای اجتهاد. یکی از اموری که وضعیت فقه شیعی را با مکاتب فقهی دیگر متمایز می‌کند مواجهه با مسئله اجتهاد است زیرا اجتهاد به‌رغم تطورات معنایی فعالیتی مستمر بوده است که تا حال حاضر ادامه داشته است اگرچه گاهی سنگ‌اندازی و ممانعت‌هایی پیش‌آمده مانند قضیه اخباری گری اما درمجموع استمرار در این حرکت دیده می‌شود درحالی‌که مذاهب فقهی دیگر برای مدت‌ها بحث اجتهاد را تعطیل نموده بودند (آصفی،1384، ص 45)

 

ادوار تاریخی معنای اجتهاد

چیزی که در ارتباط بامعنای اجتهاد برای شیعه درخور توجه است این است که اهل سنت نسبت به تفسیر به رأی حساسیت کمتری نشان می‌دهند به‌طوری‌که گمان می‌رود تفسیر رأی خود یکی از روش­های اجتهاد در فقه اهل سنت است. اهل سنت اجتهاد را به معنای حکم کردن یا کشف حکم شرعی بر مبنای تفکر، رأی، سلیقه و مصلحت‏اندیشی شخصی که «اجتهاد به رأی» گفته می‌شود و گاهی «قیاس» و گاهی هم اعم از آن خوانده‌شده می‌دانند. بر این اساس در فقه اهل سنت هرگاه فقیه در فرایند کشف حکم‏ شرعی، هیچ نصّی از قرآن و سنّت نیافت، مجاز است بر اساس تفکّر و سلیقه شخصی خود، اجتهاد نموده و حکم آن مسئله را به نحو ظنّی ‏بیان کند. اصطلاح «اجتهاد» در فقه اهل سنّت برای نخستین دفعه به این معنا به کار رفت است (شافعی، بی‏تا، ص 477، جصّاص،1420، ج 2، ص 201) شاهد بر اینکه اجتهاد در معنایی که نزد اهل سنت برای نخستین بار متداول بوده است به معنای تفسیر به رأی بسیار نزدیک بوده است معنایی است که از تفسیر به رأی میدانیم. تفسیر به رأی تاریخی به درازای تاریخ اجتهاد در نزد اهل سنت دارد و هم‌زمان با وفات پیامبر شکلی از فتوا و قضاء متعارف گشت که معروف به تفسیر به رأی شد. در معنای تفسیر به رأی مقصود فقها؛ رأی شخصی، قیاس و استحسان منظور می‌شود (آصفی،1384، ص 32).

فقه شیعه اگرچه متأخرتر از فقه اهل سنت شکل گرفت عموماً تطوری مستمر و دوام‌دار را به خود دیده است و تاکنون هرگز تعطیل نشده است. بررسی تاریخ فقه و اصول حاکی از آن است که اجتهاد چندین دوره­ی تاریخی به لحاظ تطور معنایی را از سر گذرانده است. در تاریخ اجتهاد لااقل سه دوره از هم قابل‌تشخیص است:

دوره­ اول: که اجتهاد به معنای تفسیر به رأی بسیار نزدیک است و از همین رو در نگرش شیعی نگاهی توأم با مذمت در احادیث حاکم است.

دوره­ دوم: دوره­ای است که اجتهاد به معنای متداول امروزین نزدیک می‌شود و از تفسیر به رأی کاملاً فاصله می‌گیرد و بر همین اساس اجتهاد پژوهیدن در کشف و استخراج دیدگاه‌های دینی از منابع معتبر دانسته می‌شود.

دوره سوم: دوره­ای است که بر اثر ظهور اخباری گری بینه شیعه اختلافی پیش می­آید که گروهی آن را به معنای امروزین به کار بده و گروهی دیگر آن را تفسیر به رأی دانسته و مردود می‌دانند.

دوره چهارم: زمان معاصر است که دو جریان در مسئله اجتهاد وجود دارد. جریان اول جریان سنتی اجتهاد است و جریان دوم جریانی که بر اثر ورود اندیشه­های ملهم از زندگی و تفکر جدید اجتهاد در نظر لااقل پاره­ای از نواندیشان دینی از تفسیر به رأی تفکیک‌ناپذیر دانسته می‌شود و در یک تعبیر میانه‌روتر این معنای تفسیر به رأی است که می‌بایست مورد بازنگری قرار گیرد.

ادامه دارد...

 

نقل مطالب با ذکر منبع و عنوان « پژوهشکده بین المللی امام رضا علیه السلام- مشهد مقدس» بلامانع است.

 

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 23 مهر 1397 09:01
  • اندازه قلم