جایگاه اجتماعی زن از منظر آیت‌الله سید محمدتقی مدرسی

تفاوت‏هاى زن و مرد همواره از منظر نقش و جایگاه اجتماعی‌شان و متقابلاً برخورداری از حقوق و مزایا موردبحث بوده است؛ اما مسئله‌ی اساسی¬تر نگاه جامعه به زن است که اهمیت دارد؛ زیرا همین نگاه است که جایگاه او را در جامعه تعیین می‌کند. علامه سید محمدتقی مدرسی در برخی از آثارشان به‌صورت پراکنده و در برخی به‌صورت مبسوط به وضعیت زن و چالش‌های جهان معاصر و دغدغه‌های دینی زن پرداخته که در اینجا ما به تشریح آراء ایشان می‌پردازیم. 

 

 

جایگاه اجتماعی زن از منظر آیت‌الله سید محمدتقی مدرسی 

 

رضا اکبری- پژوهشگر مطالعات اسلامی

  

تفاوت‏هاى زن و مرد همواره از منظر نقش و جایگاه اجتماعی‌شان و متقابلاً برخورداری از حقوق و مزایا موردبحث بوده است؛ اما مسئله‌ی اساسی¬تر نگاه جامعه به زن است که اهمیت دارد؛ زیرا همین نگاه است که جایگاه او را در جامعه تعیین می‌کند. در این زمینه دو دیدگاه کلی وجود دارد.
در ديدگاه اول، زن صرفاً بعنوان یک کالا مطرح می¬شود. این نگاهی است که در محیط¬های فرهنگی مختلف حاکم است و به‌رغم تنوعات جوهره¬ی اصلی آن، زن به‌عنوان ابزار صرف و کالایی قابل‌مصرف است. نگاهی که بر تاریخ پیش از اسلام جاری بوده است. امروزه در جاهلیت جدید یعنی غرب مدرن دوباره سر برآورده است.
نگاه دوم نگاه فمینیستی است. این دیدگاه سویه‌های ندیده و ناگشوده‌ای از زندگی اجتماعی و به‌ویژه کیستی و چیستی زن را آشکار کرده و مهم‌ترین گام را تغییر منظر انسان نسبت به زن دانسته‌اند.
اما دیدگاه سوم دیدگاه قرآن درباره¬ی جایگاه اجتماعی زن از منظر قرآن است که در این جستار تلاش می‌کنم با خوانش تفسیری علامه مدرسی به تبیین این امر از منظر قران بپردازیم.
علامه سید محمدتقی مدرسی در برخی از آثارشان به‌صورت پراکنده و در برخی به‌صورت مبسوط به وضعیت زن و چالش‌های جهان معاصر و دغدغه‌های دینی زن پرداخته که در اینجا ما به تشریح آراء ایشان می‌پردازیم. از منظر اسلام بین زن و مرد در مقام و منزلت تفاوتی و جود ندارد. بهترین مثال خطابات قرآنی است که در آن از تعابیر «یا ایها الذین آمنوا» و «یا ایها الناس» به‌وفور یافت می‌شود که تعابیر ناس و امنوا به‌صورت مطلق بر هر دو شمولیت دارد. علاوه بر وفور چنین تعابیری درآیات قرآنی؛ یکی از آیاتی که می‌تواند بسیار تأمل‌انگیز باشد آیه¬ی «و لیس الذکر کالانثی» (آل‌عمران، آیه 36) است که آشکارا از تفاوت زن و مرد و کارایی و نقش بی¬بدیل زن سخن می‌گوید.
اسلام در خصوص نگاه به زن معتقد است: «هر کس به زن، جایگاه وی در جامعه و مسئولیت‌های فردی و اجتماعی وی به دیده¬ی افراط‌وتفریط بنگرد اشتباه کرده است. اسلام زن را به طلب علم، اعاده¬ی امربه‌معروف و نهی از منکر، شجاعت به انجام نیکی‌ها و احسان برانگیخته و او را از خوشی‌های پاکیزه محروم نکرده است.» (مدرسی، بی¬تا، ص 4).
مسئله این است که زن امروزی که خواهان مشارکت اجتماعی توأم با دین‌داری عفت و مسئولیت خانوادگی است چه راهبردی را اتخاذ کند؟
جایگاه زن و واقعیات زیستی-روانی او
تفاوت‌های زیستی زن و مرد اگرچه سبب‌ساز تفاوت‌هایی در جایگاه‌های هرکدام حقوق و مزایا وظایف و... شده؛ اما همین خصایص متفاوت لازمه¬ی حیات انسان و بقای نوع بشر است.
تفاوت‌ها اختلافات ظاهرى و فیزیکی ساختمان بدن و مهم‌تر از آن تفاوت در وضعيت جنسى اين دو را شامل می‌گردد. براثر همین تفاوت‌های فیزیکی و جسمی گرایش مرد به فعالیت‌های شاق‌تر و گرایش زن به فعالیت‌های سبک‌تر است. زن بی‌ثبات‌تر، محتاط‌تر، پرحرف‌تر، ترسوتر و تشريفاتى‏تر است (مطهری، بی¬تا، ص 205-206).
نهضت زنان، در قرن نوزدهم در فرانسه گسترش یافت. جنبش فمینیستى درواقع نوعى اعتراض به مردسالارى آشکار حاکم بر اعلامیه حقوق بشر فرانسه بود (میل، 1377) پس از جنگ جهانى دوم و در سال 1945، نظریه برابرى زن و مرد طرفداران بسیارى یافت و سرانجام براى اولین بار در اعلامیه جهانى حقوق بشر که از طرف سازمان ملل متحد در سال‏1948 میلادى منتشر شد، تساوى حقوق زن و مرد به‌روشنی و در سطح جامعه ملل مطرح شد.


خانواده مجرای حضور اجتماعی زن
ازنظر علامه محمدتقی مدرسی نظام اجتماعی اسلام بر بنیان خانواده قرار دارد و ما در جامعه نهادهایی مختلفی چون، اجتماع، سیاست، اقتصاد، فرهنگ، علم و سلامت داریم اما این خانواده است که بنای اول و پایه و اساس نظام اجتماعی است (مدرسی، بی¬تا، ص 7).
در اسلام برای هر یک از اعضای خانواده نقشی در نظر گرفته‌شده است مثلاً طبق آیه قرآنی الرجال قوامون علی النساء (نساء، آیه 34) قیمومیت و سرپرستی خانواده بر عهده مرد است البته این قیمومیت خودخواسته نیست بلکه ریشه در طبیعت دو جنس دارد (مدرسی، بی¬تا، ص 9).
سرپرستی خانواده توسط مرد انتقاداتی را متوجه دیدگاه اسلام می‌سازد که در پاسخ می‌فرمایند: ممکن است این سرپرستی موجب استبداد شود اینکه مرد آراء و احکام خودش را به‌ویژه بر زن تحمیل کند و زن ابزار و وسیله‌ای برای مرد تبدیل شود چنانچه قدما چنین گفته‌اند که زن برای این خلق‌شده که شب و روز در خدمت مرد باشد (همان، ص 10). ایشان معتقدند:
«قرآن کریم برای ما حدود و مرزهای این قیمومیت را با آیه¬یِ 36 سوره نساء مشخص کرده و قیمومیت را مشروط و مقید نموده و شروط آن قدرت بر تأمین رزق و عقل را بیان داشته است... با اینکه در نگاه اول این مرد است که قیمومیت خانواده را به عهده دارد؛ اما در واقع این زن است که از منظر اسلام ستون خانواده است، زن انسجام و یکپارچگی خانواده را نگه می‌دارد و همه‌چیز در خانواده بر محور زن می‌چرخد. پس اینکه فمینیست‌ها انتقاد می‌کنند که ارزش‌های خانوادگی باعث سلب آزادی زن و محدودیت وی و افتادن زن در مرتبه‌ای فروتر از مرد است، حرف نسنجیده‌ای است؛ زیرا با نبودن خانواده‌ای سالم زن مأمن و قرارگاه خود را از دست می‌دهد و در تلاطم امواج خودخواهی فردی، جمعی و... غرقه می‌گردد. برای اصلاح وضعیت زنان و ارتقای جایگاه اجتماعی‌شان؛ قبل از همه باید نگاه مردان و ازجمله خود زن را نسبت به خودش تغییر داد. بر هر مردی است که به زن نگاهی سالم و مثبت و سازنده داشته باشد تا به‌حق زن ظلمی صورت نگیرد. همچنان که بر هر زن است که به نفس خودش به دیده¬ی حقارت ننگرد. همچنان که خداوند الگوهای بزرگی برای زنان عرضه داشت مانند مریم (س) و حضرت صدیقه کبرا (س) و حضرت زینب (س) و حضرت خدیجه (س)» (مدرسی، همان، ص 19-20).
نمونه¬ی این تغییر نگاه را می‌توان در سیره¬ی پیامبر اسلام(ص) مشاهده نمود. در زمانه¬ای که پدر، از داشتن دختر ناخشنود بود، رسول خدا (ص) مى‏فرمود: «دختران در خانه پدران، حسنه الهى‏اند». (صدوق ، بی¬تا، ص 448 و 251).
ایشان معتقدند اگرچه؛ «این درست است که مهم‌ترین نقش زن مدیریت خانه است؛ اما این مسئله به این معنی نیست که زن نقش دیگری در زندگی خودش نپذیرد... حضرت زهرا (س) دستان حسنین را به دست می‌گرفت و به خانه‌های مهاجر و انصار می‌رفت تا آنها را نسبت به یاری و متابعت از امیرالمؤمنین(ع) آگاهی ببخشد. ایشان هم‌خانه‌اش را مدیریت می‌کرد و در همان وقت به نقش جهادی روزانه و عبادی شبانه قیام می‌کردند.» (مدرسی، همان، ص 21)
در این عصر از زن انتظارات ناصوابی تقاضا می‌شود و زن با مشکلات عدیده‌ای روبروست. ازجمله اینکه چگونه بین اداره¬ی خانواده، تربیت فرزندان و رسیدگی به همسر با توقعات شغلی و اجتماعی پیوند مناسبی برقرار سازد؟
ایشان با اعتقاد به اینکه این مسئله ریشه در عدم شناخت نسبت به روش‌های مناسب عمل دارد، می‌گویند: «بعضی از زنان تصور می‌کنند که درهای جامعه به روی ایشان بسته است و طبیعی است که جامعه هم به طرز خودکار درها را به روی ایشان نمی‌گشاید زن باید با دیدی واقع‌گرایانه در جامعه بنگرد و ببیند چه عرصه‌هایی وجود دارد که در آن عرصه‌ها بدون آنکه از نقش خانوادگی و وظایف دینی خودش عفاف و پاک‌دامنی خودش چیزی مصرف کند می‌تواند فعالیت داشته باشد. مثلاً می‌تواند دست به تألیف و مطالعه و آموزش بزنند که کمترین اخلال را در امور خانوادگی ایجاد می‌کند البته باید توجه داشت که بهترین شغل برای زن خانه‌داری است و تربیت فرزندان بیش از هر شغلی پراهمیت‌تر است. خانه در اسلام برای زن سنگر اوست و بهترین محل عبادت به‌طوری که عبدالله بن عمر نقل مى‏کند که رسول خدا (ص) فرمود: زنانتان را از رفتن به مساجد بازندارید اگرچه خانه¬ی زن برای آنان بهتر است.» (حاکم، بی¬تا، ج 2، ص 327 و 430 و 431).


فهرست منابع

1- قرآن کریم

2- حاکم (بی­تا)، مستدرک، ج 2، لبنان: بیروت، دار الکتب العلمیة. 

3- صدوق (1378)، ثواب الاعمال، قم، انتشارات دارالفکر.

4- مدرسی، سید محمدتقی (بی­تا)، المراة بین مهام الحیاة و مسئولیات الرسالة، بی­جا.

5- مطهرى، مرتضى (بی­تا)، نظام حقوق زن در اسلام، انتشارات صدرا، قم.

6- میل، جان استوارت (1377)، کنیزک کردن زنان، ترجمه خسرو بیگى، تهران.

 

نقل مطالب با ذکر منبع و عنوان « پژوهشکده بین المللی امام رضا علیه السلام- مشهد مقدس» بلامانع است.

 

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 16 مهر 1397 10:41
  • اندازه قلم