آثار زیارت در جامعه اسلامی

زیارت یکی از مناسک و مراسم­های دینی ­ای است که می‌توان گفت در تمام ادیان لااقل ادیان بزرگ وجود دارد. در واقع زیارت یک مراسم دینی جهان‌شمول است که کلیه­ی دین‌داران و پیروان ادیان مختلف آن را به شکلی که دین آن فرد مشخص نموده به انجام می‌رسانند. 

 

 

 آثار زیارت در جامعه اسلامی  

 

رضا اکبری

 

زیارت یکی از مناسک و مراسم­های دینی ­ای است که می‌توان گفت در تمام ادیان لااقل ادیان بزرگ وجود دارد. در واقع زیارت یک مراسم دینی جهان‌شمول است که کلیه­ی دین‌داران و پیروان ادیان مختلف آن را به شکلی که دین آن فرد مشخص نموده به انجام می‌رسانند. زیارت تنوع بسیاری دارد بطوریکه در درون هر دین یا حتی در درون هر مذهب تعداد بسیار زیادی مراسم و مناسک زیارتی وجود دارد. به‌رغم تنوع و گوناگونی زیارت­ها درمجموع زیارت‌ها ویژگی‌های مشترکی دارند؛ ازجمله اینکه فعالیتی مبتنی بر سفر و حرکت هستند. دوم اینکه همراه با نذورات، دعا، عبادات و ... بسیاری چیزهای دیگر توأم هستند؛ اما علاوه بر امور نامبرده یکی از مهم‌ترین چیزهایی که به زیارت در ادیان مختلف نسبت داده می­شود آثاری است که زیارت در پی دارد.

زیارت که یکی از مهم‌ترین اجزای مناسکی دین است. به‌طورکلی پیامدها، نتایج و آثار بسیار و البته مهمی دارد، بطوریکه برخی جامعه شناسان در تعریف و منشأ دین، دیگر ابعاد دین را متأثر و برخاسته از بعد مناسکی دین دانسته­اند، اگرچه این تصور مورد وفاق همه نیست و توسط بسیاری از جامعه شناسان رد شده است اما نشان‌دهنده‌ی اهمیت بعد مناسکی دین است.

برای نمونه کارکردگرایان معتقدند: «مناسک دینی را از جلوه‌های اصلی انسجام در جامعه دانسته‌اند. رادکلیف براون معتقد است مناسک، پیامدهای را به بار نمی­آورند که عمل‌کنندگان و شرکت‌کنندگان در آنها چشم‌داشتشان را دارند، بلکه به پیامدهایی منجر می‌شود که ارزش اجتماعی سودمندی دارد»[1].

زیارت هم به‌عنوان منسکی از مناسک دینی دارای پیامدهای مختلف و سودمندی‌های بسیاری است که در ادامه تلاش می­شود بسیار گذرا به برخی از این آثار و نتایج زیارت در فرهنگ و جامعه اسلامی اشاره کنیم.

 

تکامل یا توسعه وجودی

همانا زيارت پيوست بين كامل و كسي است كه كمال را می‌خواهد. پس ماندگاري اين پيوستگي به اين است كه او چشم خود را براي تخلق به اخلاق كامل، تيز كند و راه و روش او را پيروي كند و عهد با او را تجديد سازد.[2] زیرا فرد زائر به اتصال ذهنی و روحی به مزور به‌عنوان به کمال رسیده و سپس عزم در تبعیت از روش و راه و آرمان او، در مسیر توسعه‌ی وجودی خودش قرار می‌گیرد.

 

پاسداشت میراث معنوی بشر

اماکن زیارتی تراکم معنویت و اتصال به سنت‌های ارزشمند انبیا و اولیاست و جایگاه‌های آزاد شدن روح بشری از چنگ نفس و شرایط مادی امروزی، بنابراین زیارت این هم پاسداشت میراث معنوی بشر است و هم فرصت استفاده از این میراث.

«اين است كه زيارت شخصیت‌های بزرگ، جاودان سازي يادشان و برجسته‌سازی رساله‌های آنان در اذهان است. پس اگر ما زيارت را از قاموس زندگی‌مان حذف كنيم و مزار بزرگان و قديسان را رهاسازیم و بر خانه‌هایشان قفل بزنيم و سال‌ها درباره آثارشان تلاشي نكنيم، همانا آثارشان را در معرض نابودي و تباهي قرار داده‌ایم»[3].

 

آثار تربیتی

 زیارت بخشی از نظام فرهنگی دین است همراه با مجموعه‌ی گسترده‌ای از آداب، اخلاق، احکام، عقاید و حقوق همراه است، نیز زیارت‌نامه‌های بسیاری هم از معصومین رسیده و به خواندن آنها در هنگام زیارت توصیه شده است.

«كسي كه کم‌ترین آشنايي با مسائل رواني و روحيه الگوپذيري انسان داشته باشد، تصديق خواهد كرد كه اگر زائری با توجه و حضور قلب و با عنايت به «محتواي بلند كلمات و جملات زيارات» در حرم آن بزرگواران حضور يابد، در هر جمله‌ای از اين زيارات يك درس مهم تربيتي و انسان‌ساز نهفته است»[4].

رسول اكرم (صلی‌الله عليه وآله) تأكيد نموده است: «زيارت اهل قبور عموماً تذكري براي آخرت و موجب زهد ورزي در دنياست، قلب را رقت می‌دهد و اشك را جاري می‌سازد. آن حضرت فرمود: قبور مُردگان خود را زيارت كنيد و بر آنان سلام بفرستيد كه ياد آنها مايه پند شماست؛ و نيز فرمود: هر كس هر جمعه قبر پدر و مادر خود يا يكي از آنان را زيارت كند، خداوند او را مورد آمرزش قرار می‌دهد و در شمار كساني خواهد بود كه درباره والدين خود نيكي و وظيفه فرزندي را ادا كرده باشد»[5].

 

آثار اقتصادی

 بسیاری از شهرهای زیارتی با اینکه شرایط مستعدی برای زندگی و سکنی گزینی نداشته‌اند اما پس از تکوین، (حضور معصوم یا امام‌زاده یا شهادت وی یا ساخت مسجدالحرام) به شهرها و روستاهایی آباد تبدیل‌شده‌اند نظیر مکه، کربلا، قم یا برخی جاهایی دیگر که معیشت مردم هم عمدتاً متأثر جایگاه زیارتی این مکان‌هاست.

 

آثار روحی و روانی

متدینین وقتی در اماکن زیارتی جمع می‌شوند، جمعیت بزرگی را تشکیل می‌دهند. از طرفی قوانین و احکام شرع را رعایت می‌کنند و بنا به دستورات دینی تمایزات نژادی، طبقه­ای و شغلی زنگ می‌بازند به همین علت است که اکثراً وقتی زائر در چنین وضعیتی قرار می‌گیرد ممکن است به یاد شکوه اسلام و بیفتد و نیز از اعتمادبه‌نفس فردی و جمعی برخوردار شود. چنانکه نگارنده وقتی در نمازهای اعیاد فطر و قربان شرکت می‌کنم به طرزی شهودی شکوه و قدرتمندی اسلام را احساس می‌کنم و یک احساس مسرت و اعتمادبه‌نفس و اقتدار به من دست می‌دهد. زیارت را آثار دیگری نظیر رفتاری و عملکردی، اخلاقی، اخروی و... می‌باشد که از ذکرشان خودداری نمودیم.

 

[1] ملکم همیلتون، جامعه‌شناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی، ص 196.

[2] الزيارة في الكتاب و السنة، ص 83.

[3] همان، ص 84.

[4] ناصر مکارم شیرازی و دیگران، مفاتيح نوين، ص 207.

[5] بحار الأنوار، ج 102، (كتاب المزار) باب زيارة المؤمنين و آدابها.

 

نقل مطالب با ذکر منبع و عنوان « پژوهشکده بین المللی امام رضا علیه السلام- مشهد مقدس» بلامانع است.

 

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 23 مهر 1397 09:07
  • اندازه قلم