نگاهی به بحران هویت دینی در میان مهاجران مسلمان به غرب

سرعت شگفت آور علم و به تبع آن توسعه ی شتابناک ارتباطات و ظهور پدیده اینترنت و گوشی های هوشمند و نیز حرص و طمع سیری ناپذیر انسان¬ها در استثمار و استعمار و به تبع آن بروز جنگ¬های متعدد جهانی و منطقه ای در عصر حاضر و ده ها ویژگی دیگر این عصر باعث شده، تا رابطه و تعامل انسان¬ها با یکدیگر تغییرات وسیعی را در خود ببیند. از مهمترین نتایج این رویدادها ظهور پدیده¬ی مهاجرت است.

 

نگاهی به بحران هویت دینی در میان مهاجران مسلمان به غرب

 

غلام احیا حسینی

 

عصر حاضر را با توجه به ویژگی ها و حوادثی که در آن برای نوع بشر رخ داده است را شاید بتوان عصری قلمداد کرد که در طول حیات انسان در کره خاکی بی سابقه است. سرعت شگفت آور علم و به تبع آن توسعه ی شتابناک ارتباطات و ظهور پدیده اینترنت و گوشی ­های هوشمند (Spooner 2014)[1] و نیز حرص و طمع سیری ناپذیر انسان­ها در استثمار و استعمار و به تبع آن بروز جنگ­های متعدد جهانی و منطقه ای در عصر حاضر و ده ها ویژگی دیگر این عصر باعث شده، تا رابطه و تعامل انسان­ها با یکدیگر تغییرات وسیعی را در خود ببیند. از مهمترین نتایج این رویدادها ظهور پدیده­ی مهاجرت است.

گرچه «مهاجرت امری نیست که مختص امروز و دیروز بـاشد، بلکه داسـتانی است که از هبوط آدم‌ ابوالبشر به زمین آغاز شد‌ و این قـصه‌ تـا‌ امـروز‌ ادامه دارد. بشر که همواره در جست‌وجوی کیمیای‌ سعادت‌ بوده، در پی یافتن آن و بدان امید که شاید آسـمان‌ در جـایی‌ دیـگر، به‌ رنگ دیگری باشد، کوچیدن را بارها و بارها آزموده است. هر مهاجرتی، در پی‌ خود، مراوده‌ و ارتباط فرهنگی- نه از جـنس‌ خـویشتن - را‌ می‌طلبد و این جایی است که ارتباط بین فرهنگی آغاز می‌شود. ارتباطات بین فرهنگی هنگامی‌ ظهور‌ می‌کند‌ که مـردمانی بـا فرهنگ یا‌ پاره‌ فرهنگ‌های‌ هویتی متفاوت با‌ یکدیگر‌ ارتباط برقرار کنند.» (یحیائی و کیا 1388: 137) البته این تعامل و ارتباط فرهنگی در انواع مختلف مهاجرت یکسان نیست به عنوان نمونه یک مهاجر که به دلیل تخصص و حرفه ی خود به کشور دیگر مهاجرت کرده با مهاجری که به دلیل فقر یا ناامنی مجبور به مهاجرت شده و بیشتر عنوان پناهنده به آن صدق می­کند، متفاوت است.[2] متاسفانه تقریبا بیشتر افرادی که از کشورهای مسلمان خاورمیانه برای زندگی به کشورهای غربی مهاجرت می­کنند در ذیل عنوان پناهنده وارد آن کشور می شوند. انسان هنگامی که با عنوان پناهنده وارد یک کشور شود به طور طبیعی یک نوع حق برتری به کشور میزبان می­دهد و ناخودآگاه خود را در مقامی فرودستانه می­انگارد، لذا این مساله باعث می­شود در بسیاری از امور حالت تسلیم گونه به خود گرفته و خود را بی دفاع در قبال فرهنگ و هویت جدید –که در تصور او از مقام بالاتری برخوردار است- قلمداد کند.

در این مقام است که دیده شده و می شود که پناهنده گان در مواجهه با فرهنگ متفاوت و غریب، دچار شوک فرهنگی می­ شود به عبارت دیگر وقتی‌ تغییرات فرهنگی حاد‌ باشد‌ و بـر سـاز و کارهای انطباقی‌ و حمایت‌های اجتماعی افراد تسلط‌ پیدا کند، می‌تواند‌ فشار زیادی وارد نموده، شوک‌ فرهنگی‌، ایجاد کند. شوک فرهنگی با اضطراب‌، افسردگی‌، احساس جدا شدن، مسخ شخصیت‌ و مسخ‌ واقعیت‌ همراه اسـت و بـا ایـن‌ عوارض‌ و علائم‌ مشخص است.(آقایی، 1383 به نقل از کاپلان‌، سادوک‌، و گرب‌19948: ج اول، 301) بر اساس همین نظر، شوک فرهنگی عبارت‌ است از انـتقال‌ فرهنگی‌ عمیق‌ و زمانی این شوک روی می‌دهد که‌ شخص ناگهان وارد فرهنگی متفاوت می‌شود، یا وفاداری‌ های او بین دو فرهنگ‌ تقسیم‌ می‌گردد. (آقایی، 1383 : 45)

بر اساس یک گزارش میزان مـراجعین بـه‌ بیمارستان‌ها به‌ علت‌ اختلالات روانی در آمریکا بین مهاجرین، نسبت به‌ خود‌ آمریکایی‌ها‌ بیشتر بوده است. تغییر نامطلوب‌ از هر نوع که باشد، خواه نـاخواه دشـواری‌ تـطابق‌ یا سازگاری اجتماعی را به همراه‌ دارد. یعنی‌ فرد به‌ زحمت‌ می‌تواند‌ خود‌ را با تغییرات تازه همراه کند‌ و ایـن‌ نـاسازگاری، علت بـسیاری از ناراحتی‌های عصبی‌ - اجتماعی معاصر است. (آقایی، 1383: 46 به نقل از ستوده، 1376: 50) بـحران هـویت، تـعارض هویت، تغییر هویت و مشکلات ناشی از آنها، همه از عوارض شوک فرهنگی می تواند باشد. از سوی دیگر هویت مذهبی و به تبع آن دین به عنوان یکی‌ از مؤلفه‌های اساسی تمدن‌ بشری‌ نقش اساسی در تکوین هـویت انسان‌ها دارد. (جوانی 1384: 135) اما وابستگی به این هویت مستلزم رعایت حداقل­هایی است که عنوان مسلمان به عنوان یک هویت بر فرد صدق کند. سوالی که پیش می آید این است که رعایت حداقل­های یک هویت اسلامی در یک محیط غربی و یک کشور غیر اسلامی چگونه است؟ در سطرهای آتی به برخی از مهمترین چالشهایی که یک مسلمان - که در اعتقادات و دین خود مقید و پایبند به شئونات اسلامی است،- ممکن است با آن مواجه ­شود اشاره خواهد شد.

در ابتدا به نظر می رسد می بایست گذری بر مفاهیم نظری نوشتار خود داشته باشیم. لذا در سطور آتی تلاش شده تا نگاهی به مباحث هویت، دین و مولفه های هویت دینی داشته باشیم و پس از آن با ذکر مصادیقی به بحث بحران هویت دینی در میان مهاجران مسلمان ورود پیدا می کنیم.

كمتر مفهومى است كه به اندازۀ هويت‌، واجد‌ معانى متعدد باشد. ردپاى‌ اين‌ مفهوم را مى‌توان در گـفتگوهاى روزمـره تـا بحث‌هاى علمى و دانشگاهى يافت. وجود مفاهيم مـترادف يا نـزديك و مـرتبط مـتعدد بـراى هـويت مانند من فاعلى، من مفعولى، ما، درك ما از خود‌، تصور‌ از خود، خودبازنمايى، خودآگاهى، خودانگاره، اگو، سوپراگو و شخصيت نيز از همين‌جا سرچشمه مى‌گيرد. (دوران و محسنى،1382: 81)

منظومۀ‌ واژگان هويت(به معناى هويت و واژه‌هاى مرتبط)در طـيفى از آثـار‌ متفكران‌ رشته‌هاى‌ گوناگون انعكاس يافته است. از فلسفه گرفته تا زبان‌شناسى و ادبيات.رويكرد‌ فلاسفه‌ بـه‌ هـويت،از بن‌مايه‌هاى فلسفه نشأت مى‌گيرد؛زيرا گويا همه اتفاق‌نظر دارند كه خودشناسى،والاترين مقصد‌ و منظور تحقيق فلسفى است.از آنجا كه امروزه مفهوم هـويت مـورد توجه رشته‌هاى گوناگون واقع شده است، لذا در ادامه به بررسى و تفاوت ديدگاه هريك از رشته‌هاى مختلف‌ علمى‌ نسبت به اين مفهوم اشاره مى‌شود:

روان‌شناسى اجتماعى را مى‌توان به لحاظ طرح نظريات مستقل در اين‌باره و مـلاحظۀ آن از خـلال بررسى جريان‌هاى گروهى و بين‌گروهى خاستگاه هويت دانست. اما جامعه‌شناسان‌ برخلاف‌ آنچه ممكن است در بادى امر به نظر برسد (فرآيندهاى گروهى و بين‌گروهى بيشتر موضوعاتى جامعه‌شناختى به شمار مى‌آيند تا روان‌شناختى) از طـريق تـأمل بر خـود به هويت پرداخته‌اند و چنان‌ مجذوب‌ ساز و كارهاى شناخت در فرد شده‌اند كه از فرآيندهاى جمعى مربوط غافل مانده‌اند. عالمان علوم سـياسى وعلوم تربيتى، جغرافى‌دانان و دانشمندان علم مديريت و اقتصاد، هويت- به ويژه هويت‌هاى جـمعى- را ابـزارى‌ سـودمند‌ براى‌ تحليل مسائل خود يافته‌اند. دانشمندان‌ عرصۀ‌ سياست‌ به سبب تمركزشان بر واحدهاى مستقل سياسى نظير دولت- مـلت‌ها ‌ ‌بـه هويت‌هاى جمعى پرداخته‌اند(دوران و محسنى،1382: 83-84)

دانشمندان‌ عرصۀ‌ علوم‌ تربيتى، نه تنها بر نـقش بـنيادين هـويت در‌ فرآيند‌ يادگيرى تأكيد مى‌كنند بلكه نظر به وضعيت بحرانى آن در جوامع معاصر، برنامه‌هاى آموزشى ويژه را ضرورى دانـسته‌اند. (شايگان‌،1380‌:‌ 90-92)

هر هويت، ناچار در حدود جغرافيايى گروهى شكل‌ مى‌گيرد و با پس‌و پيش شـدن اين حدود، دچار قبض و بـسط يا تـكثير مى‌شود و يا وحدت مى‌يابد و البته به همين‌ ترتيب‌ در‌ قلمرو تاريخ نيز قرار مى‌گيرد. هويت، متضمن تعلق و تعهدى است كه‌ مديران‌ براى ادارۀ سازمان به آن محتاج‌اند. دانشمندان علم اقتصاد هم براين باورند كه فروش كالا، درواقـع‌ فروش‌ يك‌ هويت است. (دوران و محسنى،1382: 84)

زبان‌شناسى و ادبيات، چشم‌انداز انتزاعى‌ترى دارند كه‌ به‌ رويكرد‌ فلسفى بسيار نزديك است، با اين تفاوت كه هويت در حيطۀ ادبيات، به مثابه‌ چيزى‌ سيال‌ كه از طريق روايت‌ها و روايت‌هاى بازتابى پيوسته ساخته و بـازساخته مـى‌شود، تأمل‌پذير است و نه چيزى‌ ثابت‌ و مستمر، آنچنان‌كه موضوع بحث فلاسفه بوده است(دوران و محسنى، 1382: 85)

از سوى ديگر،بحث هويت در ميان دانشمندان موسوم به«پست-مدرن» نيز‌ جـايگاه‌ مـهمى دارد. از ديدگاه بسيارى از ايشان، هويت برخاستۀ دنياى مدرن است. هويت‌ روايتى‌ است‌ كه شخص يا موضوعى مدرن از خود بيان مى‌كند و وحدتى تصنعى به همراه دارد. در‌ دنياى‌ پست مدرن،هرگونه تفاوت يا تمايز نـظير تـقابل‌هاى دوگانۀ هويت- غيريت، وحدت‌- مغايرت‌ و غيره‌ مردود است. (گل محمدى، 1381: 225)

پس‌ از بررسى اجمالى مـعانى مـفهوم هـويت، باتوجه به تفاوت رويكردهاى فلسفى، روان‌شناختى و جامعه‌شناختى نسبت به اين مفهوم، به تفاوت معنايى هويت نـزد هـريك از رويكردهاى مذكور اشاره مى‌شود:در‌ فلسفه‌، هويت به معنى كيستى انسان به عـنوان يك نـوع اسـت. انسان همواره به دنبال صفات و ويژگى‌هايى مى‌گردد كه او را از ساير پديده‌هاى‌ جهان‌ متمايز كند.هر پديده گرايشى‌ بـه‌ سـوى ذات يا گـوهر اصلى خود دارد و متوجه اصل خويش است. اين اصل، قديم و هرآنچه از آن پديد مى‌آيد، جديد اسـت؛ تـا آنجا كه‌ وى‌ حتى خود را در‌ مقايسه‌ با قديم و اصل مى‌سنجد و ارزيابى مى‌كند. (مجتهدزاده، 1376: 5)

در روان‌شناسى، هويت و احساس هـويت يكى از مـشخصات شخصيت فرد تلقى مى‌شود. احساس هويت عبارت است از احساسى كه انسان نسبت بـه‌ اسـتمرار‌ حيات روانى خود دارد و يگانگى و وحدتى كه در مقابل اوضـاع و احـوال مـتغير خارج، همواره در حالات روانى خود حس مـى‌كند؛ بـنابراين، از منظر روان‌شناسى، هويت انسان از نوعى ثبات برخوردار‌ است. ‌(جوادى يگانه‌ و عزيزى،1387: 187)

در جامعه‌ شناسى، واژۀ هـويت بـه معنى چه كسى بودن اسـت و حـس نياز بـه شـناساندن‌ خـود است كه سلسله‌اى از عناصر فرهنگى و تاريخى را در فـرد‌ يا‌ گـروهى‌ انسانى تحريك مى‌كند. هرنوع وابستگى اجتماعى، نمودار بخشى از ويژگى‌هاى انسان است.اين ويژگـى‌ها، مـعرفت و شناخت ابناى ‌‌بشر‌ را تسهيل مى‌كند. (مـجتهدزاده، 1376: 147)

پرسشى كه در‌ اينجا‌ مطرح مى‌گردد، اين است كه مؤلفه‌هاى هويت كدام‌اند؟ به اعتقاد برخى از متفكران، مؤلفه‌هاى‌ هويت‌ را‌ مى‌توان به حوزه‌هاى شناختى(ذهنى) و روان‌شناختى(روانى) تقسيم كرد. حوزه‌هاى شناختى شامل ارزش‌ها، اعـتقادات، هـنجارها‌، نمادها‌، آگـاهى‌ها‌، طرز تلقى‌ها يا رويكردهاست، ولى حوزه‌هاى روان‌شناختى شامل احساسات، نيازها و تمايلات مى‌گردد. براساس‌ آنچه ذكر گرديد، در تعريف هويت مى‌توان گـفت: «هويت، معانى ذهنى شامل ارزش‌ها، اعتقادات، هنجارها، نمادها‌، طرز‌ تلقى‌ها و آگـاهى‌هاى مـختص بـه يك «خود» فردى يا اجتماعى و احساس تعلق و تعهد‌ نسبت‌ به آن خود است» (جنكينز،1381: 3)

براى روشن شدن مـفهوم «‌هـويت دينى‌»،همان‌گونه‌ كه تعريفى از هويت ارائه شد، بايد تعريف دين نيز از لحاظ نظرى‌ روشن‌ شود. دين گـسترۀ وسـيعى از‌ مـسائل‌ و موضوعات را‌ دربرمى‌گيرد‌ تا‌ آنجا كه اين فراگيرى گسترده، مرزبندى‌ حوزۀ‌ دين را از حوزۀ غيردين دشوار مى‌سازد. شاید این نظر به صواب نزدیک باشد که هرچقدر‌ كه‌ پهنۀ امور مذهبى را مشخص كنيم‌، باز هم حوزه‌اى بينابينى‌ بـاقى‌ مى‌ماند و به دشوارى مـى‌توان تـعيين‌ كرد‌ كه مرز جداكنندۀ دين و غيردين در كجا واقع شده است. (ايمان‌پور و سروش،1381: 41)

ويژگى منحصربه‌ فرد مفهوم دين، سبب شده اسـت كه‌ بسيارى‌ ارائۀ تعريف تفصيلى از دين را‌ امرى‌ دشوار و پيچيده‌ به‌ شمار‌ مى‌آورند. «شايد بتوان گفت‌ تعريف اجمالى دين، براى بسيارى آشكار است، اما بيان تفصيلى اجزاى آن، مورد بحث و اختلاف‌ است‌. به سبب پيچيدگى مـفهوم دين، بـرخى‌ دين‌ را‌ تعريف‌ناپذير‌ مى‌دانند‌؛ و بر این نظرند که هيچ تعريف واحدى كه شامل مجموعه‌هاى متفاوت سنت‌ها، اعمال و عقايدى شود كه‌ اديان‌ مختلف‌ را مى‌سازند، وجود ندارد. از سوى ديگر‌، برخى‌ نـه‌ تـنها‌ تعريف‌ دين‌ را پيچيده نمى‌دانند بلكه به سبب وضوح و بداهت، آن را بى‌نياز از تعريف مى‌دانند. (حسينى شاهرودى، 1383: 137)

به تعبير رابرت هيوم «دين از يك منظر، آن‌قدر‌ ساده به نظر مى‌آيد كه هر بچۀ عاقل و بالغى يا آدم بـزرگى مـى‌تواند يك تجربۀ حقيقى داشته باشد و از منظرى ديگر، به اندازه‌اى جامع و پيچيده است كه براى فهم كامل‌ و بهره‌گيرى‌ تام از آن، نيازمند تجزيه و تحليل مى‌باشد.» (هيوم،1374: 18) در همین راستا میرچا الیاده، ویراستار علمی دایره المعارف دین بر این نظر است که تعاريف ارائه شده از دين آن‌قدر متعدد و متنوع است كه حتى در اخـتيار نـهادن فـهرستى ناقص از آن‌ها غيرممكن‌ است. ‌(الياده،1375: 60)

«شايد‌ هيچ كلمه‌اى مانند دين نباشد كه هـمواره و آشـكارا خـيلى صاف و ساده به كار رود، ولى درواقع، نمايانگر نگرش‌هايى باشد كه نـه فـقط بسيار متفاوت‌اند‌، بلكه‌ گاه مانعه الجمع‌اند» (ساجدى‌،1384‌: 56)

اما شاید بتوان به گونه ای دیگر به تعریف دین نگریست و آن اینکه گرچه دين‌پژوهان تعاريف فراوانى از دين ارائه داده‌اند اما به‌رغم كثرت، مى‌توان آن‌ها را‌ در‌ سـه دسـته جـاى داد:

1- تعاريفى با محوريت خدا،حقيقت يا ارزش غايى؛

2- تعاريف كاركردى؛

3- تعاريف شهودگرايانه.

دسته نخست تعاريف، اغلب از سوى مـتكلمان مـطرح شده است. ايشان غالبا درصدد بيان‌ تعريفى‌ از «دين بما هو دين» هستند و به تـعاريف «خـدامحور» روى مـى‌آورند. دومين دسته از تعاريف، بيشتر از سوى دانشمندان و پژوهشگران علوم انسانى به ويژه روان‌شناسان، جامعه‌شناسان و مردم‌شناسان مطرح شـده‌ اسـت‌. آنـان غالبا دين را از اين جهت مطالعه مى‌كنند كه در رفتار و روان افراد و شكل‌دهى سازمان‌ها و نهادهاى اجتماعى تأثير مـى‌گذارد. ازاينرو، بيشتر به تعاريف كاركردگرايانه روى آورده و به بررسى‌ كاركردهاى‌ مثبت‌ و منفى دين پرداخته‌اند. تعاريف دستۀ‌ سوم‌، پا‌ را از عرصۀ تعاريف مـفهومى فـراتر نهاده و به تعاريف شهودى روى آورده‌اند. (ساجدى،1384: 57)

اين طبقه‌بندى، ما را براى دريافت‌ تصويرى‌ كلى‌ از تـعاريف ارائه شـده از مفهوم دين يارى‌ مى‌رساند. از ميان تعاريف مـتنوع و فـراوان ارائه شده از مفهوم دين، به‌ دنبال‌ تعريفى هستيم كه از حد متعادلى‌ از‌ جامعيت و مانعيت‌ برخوردار‌ باشد‌. ذکر این نکته ضروری به نظر می رسد که ما در اينجا در‌ پى ارائۀ تعريفى از حقيقت و ماهيت دين نيستيم بلكه منظور ما از تعريف مـختار، بـه‌ كارگيرى‌ تعريف به عنوان يك اسـتراتژى بـراى‌ نيل‌ به‌ مقصد‌ مطالعه‌ است. اینکه مخاطب این نوشتار بداند که منظور از دین در اینجا چیست. از اين رو ما در اینجا تعريف‌ ارائه شده توسط پترسون را به‌عنوان تعريف مختار خويش از دين ارائه می­کنیم. پتـرسون دين را اين‌گونه تعريف مى‌كند: «مى‌توان دين را با رويكردى كل‌نگر، مجموعه‌اى از اعتقادات، احساسات و اعمال‌ فردى‌- جمعى دانست كه حول مفهوم حقيقت غايى (يا امر مقدس) سازمان يافته است. اين حقيقت غايى را برحسب تفاوت اديان يا يكديگر مى‌توان واحد يا مـتكثر، مـتشخص يا نامتشخص‌، الوهـى‌ يا غيرالوهى و نظير آن تلقى كرد» (پترسون،1376: 20)

 

مؤلفه‌هاى هويت دينى
تعريف و تبيين مفاهيم كليدى بحث شامل مفهوم هويت و مفهوم دين، ما‌ را‌ در جـهت ارائۀ تعريفى از‌ مفهوم‌«هويت دينى» يارى مى‌رسانند. براساس آنچه ذكر گرديد، «هويت دينى» را مـى‌توان مـجموعه‌اى شـناختى، اعتقادى و روانى شامل ارزش‌ها، هنجارها، باورها،احساسات، نمادها، طرز تلقى‌ها‌ و آگاهى‌هاى‌ مختص به يك خود‌ فردى‌-اجتماعى دانـست ‌‌كه حـول يك محور غايى (مفهوم مقدس) سازمان يافته است و با اثرگذارى بر كنش‌هاى اجتماعى، از يك سـو، سـبب هـمبستگى و انسجام درون گروهى (درون دينى) در ميان اعضاى‌ گروه‌(دينداران) مى‌شود و از سوى ديگر موجبات تمايزات «برون‌گروهى» (برون دينـى) را با ديگر افراد و گروه‌ها فراهم مى‌آورد. (رئوفی، 1389)

مؤلفه‌هاى پيشنهادى «هويت دينى‌» در قالب دو بخش‌ ذيل‌ قابل تميز است: «مؤلفه‌هاى ذاتى هويت دينى»و«مؤلفه‌هاى پيامدى دينی». «مؤلفه‌هاى ذاتى هويت دينى»به مؤلفه‌هايى اطلاق مـى‌گردد كه جـزء جداناشدنى «هويت دينى» است و مشتمل بر دو مؤلفۀ «شناختى» و «عاطفى» است‌ كه در ادامه به آن‌ها اشاره مى‌شود: مؤلفۀ شناختى شامل ارزش‌ها، هنجارها، باورها(ايمان) و اعتقادات است و مؤلفۀ عاطفى مشتمل بر احـساسات، نيازها و تمايلات. (رئوفی، 1389) البته منظور از‌ احساسى‌ كه‌ در اينجا ذكر شده، احساسى است كه ريشۀ ‌معرفتى‌ و شناختى‌ دارد، نه احساسى كه صرفا ريشۀ بـيولوژيك و فـيزيولوژيك دارد. (زاهـدى، 1385: 333)؛ براى مثال، احساس تعلق فرد ديندار به‌ دين‌، ريشه‌ در شناخت و مـعرفت وى بـه دينش دارد و لذا جنس اين‌ احساس، يقينا با جنس احساس تعلق يك طفل خردسال به مادر خويش كه ريشه‌اى بـيولوژيك دارد،مـتفاوت است. احساس‌ تعلق‌ به دين معلوم مى‌دارد كه فرد تا چه اندازه به آموزه‌هاى‌ يك‌ دين (مـذهب) احـساس تـعلق و دلبستگى مى‌كند. هرچه اين علقه و پيوند عاطفى، بيشتر و مستحكم‌تر باشد، نوعى احساس‌ هم‌ذات‌پندارى‌ بين‌ فـرد و دين بـه وجـود مى‌آورد كه بر مبناى آن، فرد خود را‌ جزئى‌ از‌ پيكرۀ سازمان‌دهى دين تلقى كرده، بر عضويت خود در دين مزبور مى‌بالد. (طـالبان،1388‌: 28)

بـه‌ مظور سنجش مؤلفۀ عاطفى، معرف‌هايى از قبيل «احساس تعلق به دين»، «احساس‌ آرامـش‌ بـه هـنگام نيايش و عبادت»، «احساس تقرب و نزديكى به خداوند»، «احساس افتخار به مسلمان‌ بودن، «احـساس غرور و افتخار از موفقيت مسلمانان»، «احساس بيزارى و تنفر از خدشه‌دار شدن اسلام‌» و «احساس‌ همدردى و مـسئوليت در قـبال سـاير مسلمانان» می تواند مد نظر باشد. هويت دينى علاوه بر مؤلفه‌هاى‌ ذاتى‌، داراى‌ مؤلفه‌هاى ديگرى است كه گرچه جزء مـؤلفه‌هاى ذاتـى «هويت دينى» نيستند اما بر پيامدها و آثار‌ «هويت‌ دينى» دلالت دارند كه از آن‌ها بـه «مـؤلفه‌هاى پيامـدى هويت دينى» تعبير‌ مى‌شود‌ كه‌ مشتمل بر دو مؤلفۀ «اجتماعى» و «فرهنگى» است.(رئوفی، 1389)

مؤلفۀ اجتماعى‌ بـا مـجموعه‌اى از نشانگرهاى اجتماعى سروكار دارد كه مرز ميان «گروه‌هاى دينى» را تعريف مى‌كند‌ و به‌ شخص اجازه مى‌دهد كه مـيان «درون‌ گروه‌» و «برون‌ گروه‌» تمايز‌ قائل شـود. مـؤلفۀ‌ اجتماعى‌ بـا تـعريف رسـمى و عملى تعلق اجتماعى مـرتبط است.به منظور سنجش مؤلفۀ اجتماعى، معرف‌هايى از قبيل‌ «رعايت‌ امانت‌دارى‌»، «دستگيرى از محرومان»، «رعايت حدود شـرعى در‌ روابـط‌ با‌ نامحرم‌»، «مدنظر‌ قرار‌ دادن دين‌مدارى بـه عـنوان يك شـاخص در مـسئلۀ انـتخاب دوست»، «مدنظر قـرار دادن دين‌مدارى به عنوان يك شاخص در مسئلۀ انتخاب همسر»، «لزوم هماهنگى ميان ارزش‌هاى شغلى‌ با ارزش‌هاى دينى» و «عدم تخطى از احـكام اقـتصادى دين بـه هنگام دادوستد و معاملات تجارى» پيشنهاد شده است. (رئوفی، 1389)

مـؤلفۀ فـرهنگى حـاوى مـجموعه‌اى از عـناصر نمادين (سمبوليك) است كه ميراث سنتى‌ خاصى‌ را تشكيل مى‌دهد. آيين‌ها و رموز آيينى، سبك غذا خوردن، لباس پوشيدن و نيز هنر و آفريده‌هاى زيباشناختى و نظاير آن‌كه با نظام اعتقادات فرد مـرتبط اند، مجموعا مؤلفۀ فرهنگى را تشكيل مى‌دهند. به‌ مظور‌ سنجش مؤلفۀ فرهنگى، معرف‌هايى از قبيل «التزام به پوشش اسلامى» و «شركت در مراسم و آيين‌هاى مذهبى» پيشنهاد شده است. (رئوفی، 1389)

در این نوشتار، بنا به ضرورتی که موضوع ایجاب کرده است، بیشتر بر مؤلفه های اجتماعی و فرهنگی هویت دینی، توجه شده و آن مولفه ها مد نظر قرار داشته است.

 

حجاب زنان مسلمان در محیط غربی
در مقام مقایسه فرهنگی بیش از همه طرز پوشش زنان اروپایی برای بسیاری از پناهندگان تازه وارد جلب توجه می­نماید. در برخورد با این نوع فرهنگ پوشش، زنان مسلمان پناهنده و مهاجر رفتارهای متفاوتی را در پیش می­گیرند. برخی به راحتی و بدون هیچ تشویش و نگرانی حجاب را رها کرده و پوششی همانند جامعه میزبان برای خود انتخاب می­کنند. برخی دیگر تا مدتی با این رویه مقاومت کرده و حجاب خود را حفظ می­کنند اما پس از مدتی که می­تواند چند هفته یا چند ماه باشد، خود را شبیه وضع موجود می­کنند، برخی دیگر از زنان حجاب اسلامی را در حد عرف معمول رعایت می­کنند.

همچنین دیده شده که برخی فقط حجاب را در پوشاندن موی سر خلاصه کرده و حساسیتی نسبت به باقی قسمت ها ندارند و برخی دیگر با یک تعصب خاص و در مواردی افراطی همان پوشش سنتی زنان در کشور خود را به هیچ وجه رها نمی­کنند. از آنجا که حجابهای سنتی -که لزوما اسلامی نیستند و بیشتر در کشورهای عربی و شمال آفریقا و برخی کشورها با بافت سنتی، نظیر افغانستان مرسوم است، - به دلیل مسائل امنیتی، این نوع از پوشش در برخی کشورهای اروپایی نظیر فرانسه و هلند خلاف قانون بوده و جریمه دارد، دیده شده که برخی از این بانوان حاضرند که حتی جریمه این عمل را پرداخت کنند اما از حجاب خود دست برندارند.[3]

همانگونه که پیش از این اشاره شد در مواردی هم مشاهده شده که زن مسلمان در میان التزام به حجاب و یا عدم التزام به آن دچار بحران می­شود. دختران مسلمان در برخی از خانواده­ها تشویق به حجاب می شوند اما از سوی اجتماع تشویق به برداشتن حجاب و این مساله برای این دختران فشارهای روحی زیادی را به همراه دارد. به عنوان نمونه خانمی مسلمان نقل می­کند که «من مدت 5 سال است که با حجاب از خانه خارج می­شوم اماوقتی از خانه دور می­شوم، حجاب را کنار می­گذارم تا وقتی که به خانه نزدیک می­شوم و دوباره حجاب را رعایت می­کنم و همیشه ترس از رسوا شدن دارم برای همین در این اواخر دین را بدترین دشمن خود می­دانم که باعث این رنج من شده است.» (سلطانی 1395: 41)

به نظر می رسد دستگاه های مذهبی و کسانی که دغدغه دینی مهاجران در کشورهای غیر اسلامی دارند، در این مورد راه کارهایی ارائه کنند که پاسخ های مناسب به این مشکلات داشته باشند.

 

خوراک حلال
مساله خوراک و مواد غذایی مخصوص مسلمانان از مشکلات دیگری است که پناهندگان و مهاجرین تا مدتها با آن درگیر هستند. این مشکل به خصوص در بسیاری از کمپ­های پناهندگان به طور حاد دیده می شود چه اینکه دیده شده که از سوی مسئولان کمپها به این مساله توجه نمی­شود، و به مهاجرین غذاهای تهیه شده از گوشت حرام داده می­شود. اگرچه آن مسلمان پناهنده شانس و اقبال با او همراهی کند و در یک شهر یا منطقه که مسلمانان زیادی دارد ساکن شود کمتر با این مساله مواجه می­شود اما از آنجا که انتخاب محل زندگی در اختیار پناهنده نیست امکان اینکه در تقسیم محل اقامت به یک شهر یا روستای دورافتاده منتقل شود، فراوان است و اینجا است که تهیه غذاهای حلال برای او دشوارتر می­شود.

حتی در همان شهرهایی که جمعیت مسلمانان فراوان است، بسیاری از مسلمانان به این نکته آگاه نیستند که بعضی از محصولات غذایی حاوی مواد حرام هستند. به عنوان نمونه در مواد خوراکی نظیر شیرینی جات و آب میوه ها که کمتر گمان این می رود که از مواد غیرحلال استفاده شود اما دیده شده که در این دسته از خوراکی ها نیز از موادی نظیر چربی خوک یا شراب استفاده شده و بسیاری از مسلمانان بدون توجه به این نکات از آنها استفاده می کنند و تصور غالب بر این است که بحث خوراک حلال فقط در گوشت خلاصه می­شود.

 

در دسترس بودن و سهولت انجام کارهای گناه
بیشتر پناهندگان از کشورهای مسلمان را جوانان مجرد تشکیل می­دهند. به علت آزادی که در کشورهای اروپایی حاکم است و عدم علاقه به تشکیل خانواده و ازدواج، دیده شده که برخی از جوانان به مراکز فساد گرایش پیدا می کنند که پس از انجام رفتارهای غیر اسلامی، در تعدادی از این جوانان احساس گناه و اینکه مسلمان خوبی نیستند پیش می آید، که این مساله باعث بروز ناراحتی های روحی و روانی برای آنها می شود.

 

حضور پزشکان نامحرم برای بیماری های خاص
گرچه در بسیاری از موارد بیماران می­توانند پزشک خود را انتخاب کنند اما در برخی موارد نظیر هنگامه­ی زایمان تقریبا امکان ندارد که مانع ورود پزشک یا پرستار مرد شد و حضور پزشک و پرستار مرد در اتاق زایمان قطعی است. همچنین در دیگر بیماری ها مخصوص زنان این مساله فراوان دیده می شود. این مسأله از دغدغه های برخی خانواده های مسلمان است که در مراکز اسلامی درد دل های خود را با مسئولین و روحانیون مستقر در آن مناطق در میان گذاشته اند.

 

عدم هماهنگى ميان ارزش‌هاى شغلى‌ با ارزش‌هاى دينى
بسیاری از مهاجرین از این مساله گله دارند که نمی توانند به راحتی فرایض دینی خود نظیر نماز را در محل کار یا تحصیل بجا آورند. مواردی پیش آمده است که یک مسلمان به علت تعهد کاری در محضوریت قرار می­گیرد. دیده شده که برخی از مسلمانان در دوراهی باقی ماندن در آن شغل یا انجام فرایض دینی قرار گرفته و می­بایست یکی را انتخاب کنند. آن هم شغلی که پس از مدتها انتظار و مصاحبه وتشریفات اداری فراوان بدست آورده است.

از سوی دیگر با اوج گرفتن حوادث تروریستی توسط گروه های افراطی مسلمان نما در اروپا و اوج گرفتن موج اسلام هراسی در سالهای اخیر، فعالیت و حضور مسلمانان با مدارای کمتری تحمل می شود به عنوان نمونه برخی از دانشگاه­های آلمان نمازخانه ­هایی که به دانشجویان مسلمان اختصاص یافته بود را بستند. (Díaz 2015)

 

تعامل و رفتار با نامحرم
این مساله نیز برای تعدادی از مسلمانان به یک مشکل تبدیل شده و در مواردی باعث سوء تفاهم شدیدی بین دو طرف می­شود. چه اینکه عدم دست دادن در برخی کشورها نشانه بی احترامی به آن شخص است و حتی در مواردی دیده شده که یک زن غربی که یک مسلمان از دست دادن با او خودداری کرده بوده این رفتار تا حدی باعث ناراحتی او شده که او را روانه بیمارستان کرده است. (سلطانی 1395: 28)

دست دادن در ملاقات های اولیه و در آغوش گرفتن و بوسیدن پس از آشنایی از رفتارهای عادی و پذیرفته شده فرهنگ غربی است و اگر پسر مسلمانی از این کارها دوری کند، در برخی اوقات او را به چشم همجنس باز می نگرند.

 

رعایت پاکی شرعی لباس و بدن
رعایت پاکی شرعی مخصوصا برای مهاجرین تازه وارد بسیار دشوار است. عدم توجه به این مساله باعث می­شود که فرد از توجه به این نکته غافل شده این مساله به صورت یک عادت برای آن شخص درآمده و حتی در شرایطی که امکان رعایت پاکی شرعی را نیز دارد، آن را رعایت نکند و این امر به تدریج مقدمه ای برای سهل انگاری در برخی دیگر از امور دینی می­شود.

 

جدا نمودن فرزندان از والدین
در برخی کشورهای اروپایی قوانین سخت گیرانه ای در خصوص نوع رفتار با فرزندان وجود دارد و به راحتی ممکن است که فرزندان را از پدر و مادر جدا کرده و در مراکز حمایت از کودکان بزرگ کنند. این مساله رنج فراوانی را به خانواده ها مخصوصا اگر فرزندشان دختر باشد تحمیل می­کند.

این دختران جدا افتاده از خانواده در معرض خطرات فراوانی هستند، به دلیل نبود خانواده در کنار آنها و نیاز آنها به دوست و همدم وارد گروه های هم سن و سال خود می­شوند. از سوی دیگر اگر آن فرد بخواهد که اعضای آن گروه، او را به عنوان دوست قبول کنند باید ملزم به انجام رفتاری همانند آن گروه شود، رفتارهایی که از نظر شرع و دین اسلام گناه به حساب می­آید. این امر فردی با هویت مسلمان را از نظر روحی آزار می­دهد. به عنوان نمونه یکی از این دختران نوجوان که توسط دولت از والدین خود جدا شده و برای پیدا کردن دوست و همدم وارد یکی از این گروه های هم سن و سال خود شده است. او اینگونه وضعیت خود را توضیح می­دهد که پس از ورود به این گروه «مدتی است که دست از خوردن غذاهای حلال برداشته ام، اما گوشت خوک لب نزده ام، حجابم که رفت حالا ماندم که حضورم در مجالس فساد را چگونه حل کنم، حالا نمی­دانم چکار کنم، عذاب وجدان شدیدی گرفته ­ام» (سلطانی 1395: 38)

 

هویت دینی کودکان و نوجوانان
مواردی که در سطرهای پیشین ذکر شد به طور کلی شامل جوانان و بزرگسالان می­شود. اما سوالی که مطرح می­شود حضور در یک کشور غربی برای یک کودک ونوجوان مسلمان از منظر دینی چه تبعاتی خواهد داشت؟

یک کودک مسلمان از همان دوران مهد کودک شاهد تفاوت های خود با دیگران است به عنوان نمونه او در جشن­ تولد دوستان خود نمی­ تواند از تمام غذاهایی که سایرین می ­خورند، استفاده کند و این مساله برایش رنج آور و سوال برانگیز است. بسیاری از اعیاد کشورهای غربی ریشه در مسیحیت دارند و این اعیاد به صورت زیبا و خوش آب و رنگ در مدارس و مهد کودک ها برگزار می­شود و به این ترتیب ناخودآگاه کودک به سوی مسیحیت سوق پیدا می­کند. همچنین این جشن­ها فرصت مناسبی است که برخی از رفتارهایی که در اسلام تجویز نشده –مانند رقص مختلط –انجام شود.

در بسیاری از کشورهای غربی مرسوم است که کودک از 3 سالگی وارد مهد کودک شود. به طور طبیعی سیستم این مهدکودک ها به گونه ای طراحی شده که مناسب فرهنگ غربی است و کودک مسلمان از همان دوران تحت تاثیر فرهنگ غالب رشد یافته و بزرگ می­شود. در این دوران کودک در مراسم دینی و جشنهای مذهبی مسیحیان شرکت می­کند و مواقعی هم پیش می­آید که از غذاهایی که برای یک مسلمان ممنوع است برای تغذیه در مهد کودک استفاده می­شود.

به عنوان نمونه در یک مورد مادر مسلمانی ساکن نروژ این خاطره را نقل می­کند که از مهد کودک دخترش با او تماس گرفته شده که سریع خود را به مهد کودک برساند، وقتی مادر خود را به مهد کودک میرساند، دخترش مشغول گریه بوده وقتی علت را جویا می­شود این بوده که در آن روز غذای مهد تهیه شده از گوشت حرام بوده و دختر هم از آن غذا می خواسته اما چون والدین آن دختر مسئولان مهدکودک را از دادن غذای حرام به دخترشان منع کرده بودند، آنها نمی­توانستند که آن غذا را به آن کودک بدهند و او شروع به گریه می­کند و آنها مجبور می­شوند که مادر را برای آرام کردن دختر طلب کنند. دختر از مادر علت اینکه او چرا نمی­تواند از آن غذا استفاده کند را سوال می­کند، مادر در جواب می­گوید چون ما مسلمان هستیم این غذا برای ما حلال نیست. دخترک در جواب می­گوید: «پس بهتر است که دینمان را عوض کنیم تا بتوانیم از همه غذاها بخوریم.» مادر اضافه می­کند که این مساله باعث این شده بود که مدتها دخترش کاملا منزوی شود. (سلطانی 1395: 24)

 

اردوهای مختلط
یکی از برنامه­های ثابت مدارس در بسیاری از کشورهای اروپایی این است که دانش آموزان را برای سفرهای تفریحی و علمی چند روزه به دیگر نقاط و شهرها می­برند. در این اردوها کودکان و نوجوانان مسلمان معمولا از همان غذای دیگران استفاده کرده و همانند دیگران از خوابگاه ها و حمام های مشترک استفاده می­کنند. در این اردوها برخی اوقات از نظر مسائل جنسی اتفاقاتی رخ می­دهد که با قوانین اسلامی همخوانی ندارد.

از دیگر موارد نگران کننده برای خانواده های مسلمان آموزش شنای اجباری و به صورت مختلط در مدارس است که در برخی از کشورهای غربی مرسوم است.

 

آموزش مسائل جنسی
از نکات دیگر قابل ذکر اینکه در بخشی از دوران تحصیل در مدارس دروس ویژه آموزش های جنسی برگزار می­شود در این دروس دانش آموزان با موضوعات مرتبط با امور جنسی آشنا می­ شوند. البته این امر باعث بالارفتن سلامت جامعه از نظر بیماریهای جنسی و جلوگیری از بارداری در سنین نوجوانی شده است. ولی برخی اوقات بخشی از این آموزشها –به عنوان نمونه در بحث خود ارضایی- با آموزه­ های اسلام ناسازگار است.

 

بحران معنویت در غرب و تاثیر آن بر مهاجرین
اگرچه این موضوع خود پژوهش مستقلی را طلب می­کند اما آنچه در این نوشتار کوتاه می­توان گفت این است که به دلیل فضای به اصطلاح باز حاکم بر جوامع غربی، و تحت پوشش عناوین پر زرق و برق تلاش رسانه­ها در بارآوردن انسانهایی کاملا مادی و به دور از معنویات است –که به نظر می­رسد در این هدف خود موفق هم شده­اند-. آنچه در غالب رسانه­های غربی به ذهن و روح مخاطبان تزریق می­شود، تلاشی است برای تلقین این مطلب که در زندگی فقط باید به دنبال لذت جسمانی از هر نوع آن بود. ذیل همین نگاه و هدف است که در دهه های اخیر بحرانی به عنوان بحران معنویت و دین گریزی در جوامع غربی شایع شده است.

برای بررسی وضعیت معنویت و دین باوری نگاهی خواهیم داشت به کشور آلمان که بیشترین آمار پذیرش پناهندگان را در سال 2015 میلادی داشته است. اشپیگل، نشریه صاحب نام آلمانی در وبسایت خود، در یک نظر سنجی از مخاطبان خود گزینه­هایی را در مورد باورهای دینی به نظرسنجی گذاشته بود. از میان بیش از سی هزار شرکت کننده در نظرخواهی بیش از 55 درصد آن گزینه­ی: «من عضو هیچ مجموعه مذهبی نیستم و به هیچ دینی اعتقاد ندارم» را انتخاب کرده بودند. (Spiegel 2015)گزینه­ای که با یک گزارش دیگر با عنوان «آلمان، کشور بی خدا» که در وبسایت Die Weltاز وبسایتهای خبری مطرح در آلمان منتشر شده، همخوانی فراوانی دارد. (Großbölting 2013)

 

با نگاهی به وضعیت دینی در آلمان از لحاظ آماری حقایق بیشتری در این موضوع بدست می­دهد:[4]

 در نمودار ارائه شده وضعیت دینی آلمان در سال 1970 و سال 2005 میلادی مقایسه شده است. در این نمودار رنگهای آبی و قرمز نشان دهنده پیروان دو مذهب عمده مسیحیت یعنی کاتولیک و پروتستان هستند. همانگونه که به وضوح نشان داده شده، فراوانی پیروان دین مسیح از 95 درصد در سال 1970 به کمی بیش از 60 درصد در سال 2005 رسیده است. به همین ترتیب کسانی که به هیچ دینی وابسته نبودند از حدود 4 درصد در سال 1970، گستردگی جمعیتی آنها به بیش از 32 درصد در سال 2005 رسیده است.(Forschungsgruppe Weltanschauungen in Deutschland 2008)

این رشد بی دینی را شاید بتوان در نمودار که مربوط به سال 2015 است بهتر نشان داد. موسسهStatistaیکی از موسسات آمار و اطلاعات در آلمان، آماری را در مورد مومنان به خدا در این کشور ارائه کرده است. این آمار در قالب پاسخ ساده­ی آری یا خیر به این سوال بدست آمده که آیا اعتقادی به خدا دارید؟ نتیجه آمار به طرز جالبی از وضعیت خداناباوری در آلمان پرده بر می­دارد.

58 درصد به سوال مطرح شده پاسخ مثبت داده اند و اعلام کرده اند که به خدا اعتقاد دارند، که از آن میان 67 درصد در آلمان غربی و 25 درصد در آلمان شرقی زندگی می کردند.

38 درصد نیز اعلام کردند که به خدا اعتقادی ندارند که از آن میان 29 درصد ساکنان آلمان غربی و 73 درصد ساکنین آلمان شرقی اعلام کرده اند که به خدا اعتقاد ندارند.

از این مقایسه نکته ای که بدست می­آید این است که آمار خداناباوران در آلمان شرقی بیش از آلمان غربی است. شاید تحقیقی که در سال 2008 توسط موسسه تحقیقاتی NORC[5]به همین منظور و با همین هدف انجام یافته است جزئیات بیشتری از وضعیت خدا ناباوری در آلمان را به تصویر بکشد. این تحقیق نشان می دهد که در میان رده سنی زیر 28 سال در آلمان شرقی حتی یک درصد نیز مومن به خدا وجود نداشته است.

با اتکا به همین آمار و ارقام روزنامه گاردین تیتر یکی از مقاله های خود را این عنوان انتخاب کرده است: «آلمان شرقی: بی خداترین مکان زمین» (Thompson 2012)طبق گزارش NORCحدود 60 درصد پرسش شوندگان در آلمان شرقی صریحا اعلام کرده اند که اعتقادی به خدا نداشته­اند و نخواهند داشت و به این ترتیب آلمان شرقی در صدر جدول ملحدان قرار گرفته است. در حالیکه همین آمار نشان می دهد که در آلمان غربی کمتر از 10 درصد به این سوال پاسخ مثبت داده اند.

نکته جالب توجه این است که با استفاده از فضای آزادی مذهبی که در آلمان وجود دارد انجمن های ملحد –همچون سایر سازمانهای دینی و اجتماعی –اهداف و آرمان­های خود را تبلیغ می کنند به عنوان نمونه یک گروه از مبلغان بی دینی بر روی یک اتوبوس جمله­ی «خدا وجود ندارد» را نوشته و همراه با یک عده از اعضای انجمن خود در نقاط مختلف به تبلیغ الحاد پرداخته اند. (Patalong 2012)علاوه بر این اخیرا در سال 2015 کنفرانس سه روزه بین المللی الحاد در شهر کلن با شعار «فرصتی به صلح بدهید: سکولاریزاسیون و نزاعهای جهانی»[6] برگزار شد. این برنامه های تبلیغاتی همراه با موج فزاینده اعمال خشونت باری که به نام دین انجام می شود سبب بازار گرمی گروه های خدا ناباور شده است.

به طور قطع در این بازار گرم تبلیغ بی ایمانی و بی دینی و خدا ناباوری بخشی از مهاجرین مسلمان هم تحت تاثیر آن قرار گرفته و خودآگاه یا ناخودآگاه به این طرز تفکر گرایش پیدا می­کنند. اما تا کنون در این موضوع تحقیقی انجام نشده که چند درصد از مسلمانان مهاجر پس از مهاجرت از باور به خدا و دین دست برداشته­اند و جای این تحقیق همچنان باقی است.

آنچه از بررسی مطالب پیش گفته بدست می­دهد این است که مهاجرت چه به طور خودآگاه و چه ناخودآگاه منجر به تـغيير در هويت دینی فرد می شود ، چه اینکه فرد در سیستمی زندگی می­کند که ارزشهای دینی و در اینجا - منظور هویت اسلامی –گاه در تقابل و تضاد ارزشهای زندگی غربی قرار می گیرد از دیگر سو فرد مهاجر به طور روزمره شاهد تجربه نمودن الگوهاى كاملا متفاوتى از هويت دینی است، به همین دلیل فردهر اندازه که تلاش نماید تا تحت تاثیر فضای جدید قرار نگیرد، نمی­تواند از این امر گریزی داشته باشد، چه اینکه تمام عوامل و فاکتورهای تاثیر گذار در شکل دهی هویت دینی در جهت تغییر هویت دینی فرد به سوی بی دینی یا یک هویت دینی دیگر –عمدتا مسیحیت –است. لذا فرد مسلمان اگر در تلاش این مطلب باشد که هویت دینی خود را حفظ کند در واقع در حال شناکردن بر خلاف جریان آب است که انرژی و توان فراوانی را می­طلبد.

این نکته به وضوح حداقل در میان بخشی از مهاجرین مسلمان دیده شده که اکثریت قابل ملاحظه ای از مسلمانان مهاجر پس از سالها زندگی در غرب، آداب و رسوم دینی و اعتقادات مذهبی خود را فراموش و ترک کرده­اند و بویژه در نسل نوی آنها –به دلیل تاثیر پذیری مستقیم از محیط مدرسه، اجتماع و رسانه ها - کمتر اثری از پایبندی به احکام اسلام دیده می­شود. گرچه از نظر رفتار و حسن خلق در موارد بسیاری قابل تحسین و احترام هستند اما به هر حال مولفه های اجتماعی و فرهنگی هویت دینی فرد مهاجر در جامعه غربی به طور ناخودآگاه مورد پرسش و سوال قرار دارد.شاید به همین دلیل است که برخی از علمای اسلام سفر و اقامت طولانی مدت در کشورهای غیرمسلمان که باعث ضرر و نقصان در اعتقادات دینی می­شوند را حرام اعلام کرده­اند.[7]

البته برای کاهش اثرات بحران هویت دینی راهکارهایی وجود دارد: از آن جمله اینکه فرد مهاجر هنگامی که مختار به انتخاب محل زندگی گردید، می­تواند در شهرها و مناطقی که جمعیت مسلمانان در آن فراوان است منزل اختیار کند، چه اینکه در این مناطق به علت وجود تعداد قابل توجه مسلمانان مکانهای مذهبی و محصولات غذایی مختص آنها سهل الوصول است. به تجربه ثابت شده است که معمولا خانواده­هایی که ارتباط خود را با مراکز اسلامی و مساجد قطع نکرده اند با استفاده از مشورت با روحانیون و یا مبلغان مستقر در آن اماکن توانسته اند راه کارهایی برای مواجه با برخی از چالش های پیش روی خود بیابند. همچنین به دلیل زندگی در یک اجتماع از مسلمانان امکان انتقال هویت اسلامی به نسل آینده نسبت به مسلمانانی که در مکانی که در آن هیچ مسلمانی وجود ندارد زندگی می کنند، بیشتر می­شود. همچنین با استفاده از فرصتهایی که اینترنت و رسانه های مجازی و دیجیتال دراختیار مجموعه های تبلیغی قرار داده، مسلمانان کشورهای غربی به راحتی امکان پرسش و پاسخ در باب موضوعات و مسائل مذهبی را دارند، اما به هر حال امکان اینکه این شبکه­ها دامی از طرف گروه های افراطی نظیر داعش هم باشد وجود دارد که نیاز است این نکته نیز مدنظر باشد.

 

منابع و مآخذ
آقایی، اصغر. ”آسیب شناسی تغییرات فرهنگی . “ پیوند، شماره 294 و 295 بهار 1383: 44-57.
ایلیاده، میرچا. دين‌پژوهى.ترجمه بهاء الدین خرمشاهی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، 1375.
ايمان‌پور، محمد تقى و سروش، مريم. ”بررسى و ارزيابى عوامل مؤثر بر هـويت دينى جوانان در شيراز.“ مجله علمى-پژوهشى دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانـشگاه اصـفهان، شماره 30 و 31 پاییز و زمستان 1381: 39-68.
پترسون، مایکل. عقل و اعتقاد دينى: درآمدى بر فلسفه دين.ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی. تهران: طرح نو، 1376.
جـنكينز، ریچارد. هويت اجتماعى.ترجمه تورج یاراحمدی. تهران: شیرازه، 1381.
جوادی یگانه، محمد رضا، و جلیل عزیزی. ”هـويت فـرهنگى و اجتماعى در بين جوانان شهر شيراز با توجه به عامل رسانه.“ فصلنامه تحقيقات فرهنگى، شماره 3 1387: 183-213.
جوانی، حجت الله. ”هویت دینی یا هویت های دینی.“ اسلام پژوهی، شماره پاییز و زمستان 1384: 135-154.
حسينى شـاهرودى، سید مرتضی. تعريف و خاستگاه دين. مشهد: آفتاب دانش، 1383.
دوران، بهزاد، و منوچهر محسنی. ”هويت؛ رويكردها و نظريه‌ها.“ مجله علوم تربيتى و روان‌شناسى(ويژه‌نامه هويت)، دانشگاه‌فردوسى‌مشهد شماره 1 1382.
رئوفی، محمود. ”مؤلفه های هویت دینی.“ دین و ارتباطات، شماره 37 و 38 بهار - تابستان و پاییز - زمستان 1389: 91-112.
زاهدی، مرتضی. نظريه تربيتى اسلام. تهران: موسسه صابره، 1385.
ساجدی، ابوالفضل. ”هويت‌شناسى‌دين در اسلام و غرب.“ نشريه انديشه‌هاى فلسفى، شماره 3 پاییز 1384: 53-80.
سلطانی، سید مسیح. چالشهای نسل جدید در پذیرش فرهنگ دینی در اسکاندیناوی. قم: جامعه المصطفی: تحقیق پایانی دوره کارشناسی، 1395.
شایگان، داریوش. افسون‌زدگى جديد؛ هويت چهل تكه و تفكر سيار.ترجمه فاطمه ولیانی. تهران: نشر و پژوهش فرزان روز، 1380.
طالبان، محمد رضا. ”چارچوبى مفهومى براى‌پيمايش‌ديندارى‌در ايران.“ مجله اسلام و علوم اجتماعی، شماره 2 پاییز و زمستان 1388: 7-48.
گل محمدى، احمد. جهانى شدن،فرهنگ و هويت‌.جلد 1. تهران: نشر نی، 1381.
مجتهدزاده، پيروز. ”جغرافيا و سـياست در فـرآيندى نـوين.“ مجله: دانشکده حقوق و علوم سیاسی (دانشگاه تهران) ، شماره 42 زمستان 1377: 123-198.
هیوم، رابرت. اديان زنده جهان. ترجمه عبدالرحیم گواهی. تهران: دفتر نشر فـرهنگ اسـلامى، 1374.
یحیائی، سبحان، و مـرضیه کیا. ”مطالعه ی ‌‌‌مـوردی‌انگاره ‌های هویت فرهنگی و هویت ملی‌ملت ‌های ایران و افغانستان‌.“ مطالعات ملی، شماره 37 بهار 1388: 135-156.


CNN, Azadeh Ansari. “French burkini ban: Businessman pays women's fines.” CNN.23 8, 2016,8,23. http://edition.cnn.com/2016/08/22/world/france-burkini-fines-paid/ (دستيابی در 9, 25, 2016).
Díaz, Laura. “Kein Platz für Allah.” zeit online.18 11 2015. http://www.zeit.de/2015/46/beten-campus-islam-gebetsraum(دستيابی در 9 ,27, 2016).
Forschungsgruppe Weltanschauungen in Deutschland. “Religionszugehoerigkeit Bevoelkerung 1950-2008.” Fowid.2008. http://fowid.de/fileadmin/datenarchiv/Religionszugehoerigkeit_Bevoelkerung__1950-2008.pdf(دستيابی در 4, 20, 2015).
Großbölting, Thomas. “Deutschland, ein gottloses Land.” Die Welt.27, 3, 2013. http://www.welt.de/114824161 (دستيابی در 12, 2, 2015).
Patalong, Frank. “AtheistenTreffen:Unter Gottlosen.” Spiegel Online.6, 5, 2012. http://www.spiegel.de/panorama/gesellschaft/atheisten-gottlose-fordern-moral-monopol-der-kirche-heraus-a-835692.html(دستيابی در 12, 5, 2015).
Spiegel.20, 12, 2015. http://www.spiegel.de/forum/votes/set/setvote-8492.html(دستيابی در 12, 28, 2015).
Spooner, Jason. “Bring On The Golden Age Of Mobile, Social Media Explorer.” Social Media Explorer.2 ,5, 2014. https://www.socialmediaexplorer.com/mobile-2/bring-on-the-golden-age-of-mobile-infographic/ (دستيابی در 9, 26, 2016).
Thompson, Peter. “Eastern Germany: the most godless place on Earth.” The Guardian.22, 9, 2012. http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/sep/22/atheism-east-germany-godless-place(دستيابی در 12, 1, 2015).

 

 

[1]- به سبب گسترش بسیار سریع گوشی های هوشمند در دوران حاضر، نظریه ای وجود دارد که بر طبق آن دوران معاصر را دوران گوشی های هوشمند نام نهاده اند. طبق برخی از آمارها تعداد گوشی های هوشمند، تبلتها و وسایل مشابه ششصد میلیون بیشتر از جمعیت کره زمین برآورد شده است. رک: (Spooner 2014)

[2]- مرحوم دهخدا در تعریف مهاجرت به این نکته به درستی اشاره کرده است: «ترک کردن دوستان و خویشان و خارج شدن از نزد ایشان یا فرار از ولایتی به ولایت دیگر از ظلم و تعدی»

[3]- نکته جالب اینکه در یک مورد یک تاجر ثروتمند مسلمان فرانسوی حاضر شده که جریمه زنان مسلمانی که از برقع استفاده می کنند و بخاطر آن جریمه می شوند را پرداخت کند. (CNN: 2016,8,23)

[4]-[این آمار برگرفته شده از نتایج تحقیقی یک گروه پژوهشی در آلمان با عنوان «گروه تحقیقاتی جهان بینی در آلمان» است.

[5]- این موسسه در دانشگاه شیکاگو قرار دارد و موسسه ای تحقیقاتی است که اطلاعات آماری و تجزیه و تحلیل داده های این موسسه در برنامه ریزیهای تجاری، سیاسی موسسات راهبردی کاربرد دارد.

[6]- International Atheist Convention 2015 ”Give peace a chance-Secularization and global conflicts” - May 22-24, 2015.

[7]- به عنوان نمونه رک: سایت رسمی آیت الله سیستانی: احکام هجرت به مغرب زمین و زندگی در بلاد غیر اسلامی

http://www.al-sistani.org/persian/archive/439/(دسترسی 5 /7/1395)

 

نقل مطالب با ذکر منبع و عنوان « مرکز پژوهشی جامعه المصطفی مشهد » بلامانع است.

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 23 مهر 1397 09:34
  • اندازه قلم